Delirium

Deliriumun Əsas Xüsusiyyətləri

Delirium üç əsas xüsusiyyətlə tanınır:

Şüur və Diqqət Pozulması:

Fərdin ətrafına diqqət yetirmək və düşüncələrini cəmləşdirməkdə ciddi problemlər yaşaması.

Tez-tez diqqətin bir vəziyyətdən digərinə yayılması və ətrafdakı dəyişiklikləri dərk etməkdə çətinlik.

Idrak Dəyişiklikləri:

Düşüncə tərzində qarışıqlıq, zəif yaddaş və çaşqınlıq.

Fikirlər arasında sürətli keçidlər və ya düzgün fikir formalaşdıra bilməmək.

Qısa Zaman İçində Ani Başlanma:

Deliriumun simptomları birdən və gözlənilməz şəkildə ortaya çıxır və bu vəziyyət saatlar və ya günlər ərzində inkişaf edə bilər.

Deliriumun Növləri

Deliriumun fərqli növləri var və bu, simptomların təzahür formalarına görə təsnif edilir:

Hiperaktiv Delirium:

Hiperaktiv deliriumda xəstə narahat və həyəcanlı olur. Həddindən artıq hərəkətlilik, narahatlıq, aqressivlik və hallüsinasiya görülə bilər.

Hipoaktiv Delirium:

Hipoaktiv delirium daha çox passiv vəziyyətlə xarakterizə olunur. Fərd sakit və hərəkətsiz görünə bilər, diqqətsiz və ya apatik ola bilər. Bu növ delirium çox vaxt daha az aşkar olur və diaqnoz qoyulması çətin ola bilər.

Qarışıq Delirium:

Bu növdə həm hiperaktiv, həm də hipoaktiv simptomlar dəyişə bilər. Xəstə müəyyən vaxtlarda aqressiv və narahat, digər vaxtlarda isə sakit və hərəkətsiz ola bilər.

Deliriumun Səbəbləri

Deliriumun səbəbləri geniş spektrə malikdir və bir çox tibbi vəziyyətlə əlaqələndirilə bilər:

İnfeksiyalar:

Sətəlcəm, sidik yolları infeksiyaları və ya sepsis kimi infeksiyalar, xüsusilə yaşlı insanlarda deliriuma səbəb ola bilər.

Dərmanlar və Maddə Asılılığı:

Bəzi dərmanların yan təsirləri (məsələn, anesteziya, sedativlər, opioidlər) deliriumu tetikleyebilir. Eyni zamanda, spirt və ya narkotik maddələrin qəbulu və ya kəsilməsi də bu vəziyyətə səbəb ola bilər.

Metabolik Dəyişikliklər:

Qan şəkəri, elektrolitlər və ya oksigen səviyyəsindəki dəyişikliklər beyin funksiyalarını təsir edərək deliriuma səbəb ola bilər.

Qidalanma və Dehidratasiya:

Kifayət qədər su və ya qida almamaq, xüsusilə də yaşlı insanlarda deliriuma yol aça bilər.

Cərrahi Müdaxilə və Anesteziya:

Cərrahi müdaxilədən və ya anesteziyadan sonra bəzi xəstələrdə qısa müddətli delirium baş verə bilər. Bu, əsasən yaşlılarda və ya ağır əməliyyat keçirmiş insanlarda daha çox görülür.

Kəllə-Beyin Travmaları və Sinir Sistemi Problemləri:

Beyin travması, insult və ya beyin şişi kimi vəziyyətlər də beyin funksiyalarında pozğunluq yaradaraq deliriuma səbəb ola bilər.

Xroniki Xəstəliklər:

Ürək, böyrək, qaraciyər çatışmazlığı kimi xroniki xəstəliklər, beynin düzgün işləməsinə təsir göstərə bilər.

Deliriumun Simptomları

Deliriumun simptomları ani şəkildə başlayır və zaman keçdikcə fərqli forma ala bilər. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:

Şüur bulanıqlığı:

Xəstə ətrafını və ya qarşısında olan insanları düzgün dərk edə bilmir. Bu, vəziyyətin pisləşməsi ilə daha da artır.

Yaddaşın zəifləməsi:

Xəstə yaxın zamanda baş verən hadisələri yadda saxlamaqda çətinlik çəkir, lakin köhnə xatirələri daha yaxşı xatırlaya bilər.

Düşüncə tərzinin pozulması:

Fikirlər bir-biri ilə əlaqəsiz ola bilər və ya tez-tez dəyişə bilər. Bəzən xəstə anlamsız və ya qeyri-real fikirlər söyləyə bilər.

Hallüsinasiyalar:

Xəstə real olmayan şeyləri görməyə və ya eşitməyə başlaya bilər. Bu, xüsusilə hiperaktiv deliriumda daha tez-tez görülür.

Diqqət problemi:

Xəstə fikrini toplamaqda və bir məsələyə diqqət verməkdə çətinlik çəkir. Danışıq zamanı da diqqətini tez-tez itirə bilər.

Davranış dəyişiklikləri:

Aqressivlik, narahatlıq, səbirsizlik və ya əksinə, çox sakit və hərəkətsiz olmaq kimi davranışlar müşahidə oluna bilər.

Deliriumun Diaqnostikası

Deliriumun diaqnozu klinik əlamətlər və xəstənin tibbi tarixi əsasında qoyulur. Diaqnostik prosesdə aşağıdakılar nəzərə alınır:

Fiziki müayinə:

Həkim xəstənin vəziyyətini qiymətləndirir və tibbi tarixi, dərman istifadəsi və digər şərtləri nəzərə alır.

Laboratoriya testləri:

Qan və sidik analizləri, elektrolit və qan şəkəri səviyyələri yoxlanılır. Bu testlər infeksiya, maddə asılılığı və ya metabolik pozğunluqları müəyyən etmək üçün aparılır.

Nevroloji müayinə:

Həkim xəstənin sinir sisteminin fəaliyyətini qiymətləndirir. Beyin taramaları (CT və ya MRT) beyin zədəsi və ya şişlərin olub-olmadığını göstərmək üçün istifadə oluna bilər.

Psixiatrik müayinə:

Xəstənin əqli vəziyyəti və idrak funksiyaları test edilir. Həkim xəstənin yaddaşı, diqqəti və düşüncə tərzini qiymətləndirir.

Deliriumun Müalicəsi

Deliriumun müalicəsi əsasən vəziyyətin səbəbini aradan qaldırmağa yönəlmişdir. Müalicə prosesi aşağıdakı addımları əhatə edə bilər:

Səbəbin müəyyən edilməsi və aradan qaldırılması:

Əsas səbəb infeksiya, maddə istifadəsi və ya elektrolit balanssızlığı olduqda, bu problemlərin müalicəsi deliriumun aradan qaldırılmasına kömək edir. Məsələn, infeksiya varsa, antibiotik müalicəsi tətbiq oluna bilər.

Dərman müalicəsi:

Hiperaktiv simptomları azaltmaq üçün bəzi hallarda sedativlər və ya antipsixotiklər istifadə edilə bilər. Lakin bu dərmanlar diqqətlə seçilməlidir, çünki yaşlı xəstələrdə əlavə ağırlaşmalar yarana bilər.

Dəstəkləyici müalicə:

Xəstənin yuxu rejimi və fiziki fəaliyyəti nizamlanmalıdır. Dəstəkləyici mühit və yaxınların dəstəyi ilə xəstənin ətrafında rahat və tanış bir mühit təmin olunmalıdır. Bu, xəstənin stressini və çaşqınlığını azaltmağa kömək edə bilər.

Maye və Qidalanma:

Dehidratasiya və qidalanma problemləri olan xəstələr üçün maye və qida dəstəyi vacibdir.

Psixososial Dəstək:

Xəstənin emosional və psixoloji vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün psixososial dəstək vacibdir. Bu, xüsusilə xəstənin yaxınları və tibb işçiləri tərəfindən verilməlidir.

Deliriumun Qarşısının Alınması

Deliriumun qarşısını almaq üçün bir sıra tədbirlər görülə bilər:

Dərman istifadəsinin diqqətlə izlənməsi: Yaşlı xəstələrdə dərman dozası və növü diqqətlə seçilməli, lazımsız dərman istifadəsindən qaçınılmalıdır.

Yuxu və ətraf mühitin idarə edilməsi: Xəstənin yuxu rejimi və ətraf mühitin rahat olması təmin edilməlidir. Gecə işıqları və səssizlik kimi faktorlar nəzərə alınmalıdır.

Nəzarət və dəstək: Xüsusilə xəstəxanada olan xəstələr üçün diqqətli nəzarət və emosional dəstək təmin olunmalıdır. Dehidratasiya və qidalanma problemləri həll edilməlidir.

Nəticə

Delirium, ciddi beyin funksiyası pozğunluğudur və müxtəlif tibbi vəziyyətlərdən qaynaqlana bilər. Erkən diaqnoz və səbəbin düzgün müəyyən edilməsi ilə deliriumun müalicəsi uğurlu ola bilər. Xəstələrə müntəzəm tibbi nəzarət, düzgün dərman müalicəsi və emosional dəstək sağalma prosesini sürətləndirə bilər.