Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu olan uşaqlar və sinif mühitində idarəetmə
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
DÇHP (Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozğunluğu) Nədir?
Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu (DÇHP), uşağın gündəlik fəaliyyətlərinə, öyrənmə bacarığına və sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilən bir nevroinkişaf pozuntusudur. Bu vəziyyət uşaqlarda əsasən üç fundamental sahədə özünü büruzə verir. Bu sahələrin düzgün diaqnoz edilməsi, uşağın akademik və sosial uğuru üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.
DÇHP-nin Üç Əsas Təzahürü
| Sahə | Əsas Əlamətlər |
|---|---|
| Diqqət Pozuntusu | Tez yayındırılma, başladığı işi bitirməkdə çətinlik və unudqanlıq. |
| Hiperaktivlik | Həddindən artıq hərəkətlilik və sakit otura bilməmək. |
| İmpulsivlik | Düşünmədən cavab vermək və başqasının sözünü kəsmək. |
Sinif Mühitində DÇHP-li Uşaqların Müşahidə Olunma Formaları
Müəllimlər sinif mühitində DÇHP-li uşaqları müəyyən davranış modelləri vasitəsilə asanlıqla müşahidə edə bilərlər. Bu uşaqlar çox vaxt aşağıdakı çətinliklərlə qarşılaşırlar:
- Dərs zamanı tez-tez yerindən qalxmaq və sinif daxilində gəzmək ehtiyacı.
- Verilən tapşırıqlara başlaya bilməmək və ya onları yarımçıq buraxmaq.
- Dərs yoldaşlarının sözünü kəsmək və ümumi qaydalara tabe olmaqda çətinlik çəkmək.
- Tapşırıqları tez-tez yadda saxlaya bilməmək və ya tamamilə unutmaq.
- Davranışlarına görə davamlı cəzalanmaq nəticəsində yaranan özünü günahkar hiss etmə duyğusu.
Müəllimlər üçün Sinifdə Effektiv İdarəetmə Strategiyaları
DÇHP-li uşaqların təhsil prosesinə inteqrasiyası üçün müəllimlərin tətbiq edəcəyi xüsusi yanaşmalar böyük fərq yaradır. Budur sinif mühitində tətbiq edilə biləcək effektiv idarəetmə strategiyaları:
1. Aydın və Sadə Təlimatlar
Tapşırıqları izah edərkən qısa və konkret olun. Təlimatları maksimum 1-2 mərhələdə verin. Məsələn: “İndi kitabını aç. Sonra 1-ci səhifəni oxu.”
2. Göz Kontaktı və Təkrarlama
Təlimat verərkən mütləq uşağın adını çağıraraq göz kontaktı qurun. Tapşırıq verdikdən sonra uşağa onu geri təkrarlatdıraraq anladığından əmin olun.
3. Fiziki Yaxınlıq və Strateji Oturma Planı
Uşağın masasını müəllimə yaxın və diqqət yayındıran amillərdən uzaq bir yerdə yerləşdirin. Fiziki yaxınlıq, müəllimin nəzarətini və lazım gəldikdə müdaxiləsini asanlaşdırır.
4. Tapşırıqların Kiçik Hissələrə Bölünməsi
Böyük tapşırıqları bütöv şəkildə vermək əvəzinə, onları kiçik və idarə oluna bilən hissələrə bölün. “Əvvəl bu 5 sualı et, sonra istirahət” kimi yanaşmalarla motivasiyaedici mükafatlandırma sistemi qurun.
5. Rutin və Strukturun Yaradılması
Hər günün axışını öncədən bilinən və sabit bir şəkildə təşkil edin. Uşağın nə gözlənildiyini bilməsi onda təhlükəsizlik hissi yaradır.
6. Davranış Cədvəli və Pozitiv Gücləndirmə
Sadə bir cədvəl vasitəsilə müsbət davranışları qeyd edin. Məsələn, tamamlanmış işlər üçün (✓) işarəsi, müsbət davranışlar üçün isə (⭐) istifadə edin. “5 ulduz topla, sevdiyin oyunu oynayaq” kimi kiçik mükafatlarla prosesi dəstəkləyin.
7. Hərəkət Ehtiyacının Nəzərə Alınması
Dərs zamanı kiçik hərəkət fasilələri yaradın. Uşağa “kitabları paylaşmaq” və ya “silgini gətirmək” kimi kiçik vəzifələr verərək onun hərəkət ehtiyacını faydalı şəkildə yönləndirin.
8. Tənqid Yerünə İstiqamətverici Yanaşma
Səhvləri bir öyrənmə fürsəti kimi təqdim edin. “Bunu niyə belə etdin?” sualı əvəzinə, “Gəl bir də belə sınayaq” ifadəsini işlədərək uşağa istiqamət verin.
Valideynlərlə Əməkdaşlığın Önəmi
DÇHP ilə mübarizədə müəllim və valideyn arasında qurulan sıx əməkdaşlıq uğurun açarıdır. Bu prosesdə aşağıdakı məqamlara diqqət yetirilməlidir:
- Valideynə yalnız problemləri deyil, uşağın müsbət davranışlarını da mütəmadi olaraq bildirin.
- Sinifdə tətbiq olunan davranış sisteminin evdə də davam etdirilməsi uşağın sabitliyini artırır.
- Müəllim və valideynin eyni cəbhədə olması, uşağa "biz birlikdəyik" mesajını ötürür.
Nəticə
Unutmaq olmaz ki, DÇHP-li uşaq “pis”, “tənbəl” və ya “sayğısız” deyil. O, sadəcə fərqli işləyən bir beyin strukturuna malikdir. Bu uşaqların potensiallarını reallaşdırmaq üçün daha çox anlayışa, səbrə və düzgün pedaqoji yanaşmaya ehtiyacları var.
