Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB)
DEHB-in Əsas Simptomları
DEHB-in simptomları üç əsas kateqoriyaya bölünür: diqqətsizlik, hiperaktivlik və impulsivlik. Bu simptomlar fərqli dərəcələrdə müşahidə oluna bilər və hər bir insanda fərqli təzahür edə bilər.
1. Diqqətsizlik
Tapşırıqları yerinə yetirərkən diqqəti saxlamaqda çətinlik.
Detallara fikir verməmək və ya diqqətsizlik səbəbindən səhvlər etmək.
Uzun müddət diqqət tələb edən fəaliyyətlərdən (məsələn, dərslər, iş) qaçmaq və ya çəkinmək.
İstənilən işə fokuslanmaqda çətinlik çəkmək.
Təlimatları sona qədər izləməkdə və tapşırıqları tamamlamaqda çətinlik.
Asanlıqla diqqətin yayılması (məsələn, ətrafdakı səslər və ya digər stimullarla).
Əşyaları tez-tez itirmək (məsələn, qələmlər, kitablar, telefon).
Unutqanlıq (gündəlik işləri və vəzifələri unutmaq).
2. Hiperaktivlik
Oturarkən belə daim hərəkət etmək (məsələn, tərpənmək, barmaqlarını döymək, ayaqlarını sallamaq).
Uzun müddət sakit qalmaqda çətinlik.
Davamlı olaraq ətrafda gəzmək, qaçmaq və ya həddindən artıq hərəkətli olmaq.
Sakit oynamaq və ya sakit fəaliyyətlərdə iştirak etməkdə çətinlik.
Həmişə enerji dolu olmaq və ya "doldurulmuş motor" kimi hərəkət etmək.
Çox danışmaq və başqalarının sözünü kəsmək.
3. Impulsivlik
Sual bitmədən cavab vermək və ya danışanın sözünü kəsmək.
Növbə gözləməkdə çətinlik.
Düşünmədən hərəkət etmək və nəticələrini düşünməmək (məsələn, riskli hərəkətlərə meyl göstərmək).
Başqalarının danışığını yarıda kəsmək və ya onların şəxsi işlərinə müdaxilə etmək.
DEHB-in Növləri
DEHB-in fərqli növləri mövcuddur və simptomların üstünlük təşkil etməsinə görə kateqoriyalara ayrılır:
Diqqətsizliklə üstünlük təşkil edən növ: Diqqət problemi olan, lakin hiperaktivlik və impulsivlik az olan fərdlərdə rast gəlinir.
Hiperaktivlik və impulsivliklə üstünlük təşkil edən növ: Bu növdə hiperaktivlik və impulsivlik daha çoxdur, lakin diqqətsizlik problemi nisbətən azdır.
Birləşmiş növ: Həm diqqətsizlik, həm də hiperaktivlik və impulsivliyin birlikdə müşahidə edildiyi haldır. Bu, DEHB-in ən yayılmış növüdür.
DEHB-in Səbəbləri
DEHB-in səbəbləri tam olaraq bilinməsə də, genetik, ətraf mühit və nevroloji amillərin bu vəziyyətin yaranmasında rol oynadığı düşünülür:
Genetik meyillik: DEHB-in irsi bir xəstəlik olduğu bilinir. Ailədə DEHB olan birinin olması bu xəstəliyin inkişafı riskini artırır.
Beyin quruluşu və funksiyası: DEHB olan fərdlərin beyinlərinin bəzi bölgələrində (xüsusilə frontal lob) fəaliyyətlərin fərqli olduğu aşkar edilmişdir. Bu bölgələr diqqət, impulslara nəzarət və qərar qəbul etmə ilə əlaqəlidir.
Kimyəvi balanssızlıq: Beyindəki dopamin və norepinefrin kimi kimyəvi maddələrin tarazlığında problemlər DEHB-in simptomlarına səbəb ola bilər.
Hamiləlik dövründə risk faktorları: Ananın hamiləlik zamanı siqaret çəkməsi, spirt və ya narkotik maddələrdən istifadə etməsi, körpənin erkən doğulması və ya aşağı çəkili olması DEHB riskini artıra bilər.
Ətraf mühit amilləri: Uşaqlıq dövründə ağır metal (məsələn, qurğuşun) kimi maddələrlə məruz qalma, həmçinin stressli mühitlər DEHB-in inkişafına töhfə verə bilər.
DEHB-in Diaqnozu
DEHB-in diaqnozu çox mərhələli bir prosesdir və adətən psixoloq, psixiatr və ya nevroloq tərəfindən qoyulur. Aşağıdakı mərhələlər diaqnoz üçün vacibdir:
Simptomların müşahidəsi: Əsasən simptomların 6 aydan uzun müddət davam etməsi və həyatın müxtəlif sahələrində (məsələn, məktəb, iş, ev) problemlər yaratması diaqnoz üçün vacibdir.
Valideynlər və müəllimlərdən məlumat: Uşaqlarda DEHB diaqnozu üçün valideynlər və müəllimlərin müşahidələri çox vacibdir. Bu, uşağın davranışlarını və simptomlarını daha yaxşı qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Psixoloji və davranış testləri: Həkimlər diqqət, yaddaş və digər beyin funksiyalarını qiymətləndirmək üçün müəyyən testlərdən istifadə edirlər.
Fiziki müayinə və tibbi tarixi qiymətləndirmə: Bəzi hallarda, DEHB simptomlarına oxşar tibbi problemlərin aradan qaldırılması üçün fiziki müayinə və tibbi tarix nəzərdən keçirilir.
DEHB-in Müalicəsi
DEHB-in müalicəsi fərdin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa və simptomları idarə etməyə yönəlir. Müalicə müxtəlif metodların birləşməsindən ibarət ola bilər:
1. Davranış terapiyası
Koqnitiv-davranış terapiyası (CBT): Bu terapiya uşaqlara və böyüklərə diqqət, impuls nəzarəti və davranışlarını tənzimləmə bacarıqlarını öyrətmək üçün istifadə olunur.
Davranış modifikasiyası: Bu metod müsbət gücləndirmə (mükafatlandırma) və neqativ gücləndirmə (qadağalar) vasitəsilə uşaqların və yeniyetmələrin arzuolunan davranışlarını artırmaq üçün istifadə olunur.
2. Dərman müalicəsi
Stimulyatorlar: Ritalin və ya Adderall kimi stimulyatorlar beynin dopamin və norepinefrin səviyyələrini artıraraq diqqət və impuls nəzarətini yaxşılaşdırır.
Stimulyator olmayan dərmanlar: Atomoksetin kimi stimulyator olmayan dərmanlar da DEHB simptomlarının idarə edilməsində təsirli ola bilər.
Antidepressanlar və digər dərmanlar: Bəzi hallarda həkimlər DEHB-in əlavə simptomlarını (məsələn, narahatlıq və ya depressiya) idarə etmək üçün digər dərmanlar təyin edə bilərlər.
3. Valideyn təlimi və dəstəyi
Valideynlər uşaqlarının davranışlarını necə idarə edəcəyini və onların diqqət və hiperaktivliyini yönəltmək üçün xüsusi strategiyaları öyrənə bilərlər.
Valideynlər və ailə üçün dəstək qrupları DEHB ilə bağlı anlayışlarını artırmaq və digər ailələrdən təcrübə öyrənmək üçün faydalı ola bilər.
4. Təhsil dəstəyi və məktəb müdaxiləsi
DEHB olan uşaqlar üçün məktəbdə xüsusi təhsil proqramları və ya fərdi təhsil planları (IEP) tətbiq oluna bilər.
Müəllimlər və məktəb heyəti uşağın diqqətini və davranışını idarə etmək üçün xüsusi strategiyalar hazırlaya bilər.
5. Fiziki fəaliyyət və həyat tərzi dəyişiklikləri
Mütəmadi fiziki fəaliyyət DEHB olan şəxslərin enerjisini daha düzgün istiqamətləndirməyə və diqqətini artırmağa kömək edir.
Yuxu rejiminin tənzimlənməsi və sağlam qidalanma vərdişləri də DEHB simptomlarının idarə olunmasında faydalı ola bilər.
DEHB ilə Həyat
DEHB-in simptomları uşaqlıqda daha şiddətli ola bilər, lakin böyüklük dövründə də davam edə bilər. Bu pozğunluqla yaşamaq həyatın müxtəlif sahələrində çətinliklər yarada bilsə də, uyğun müalicə və dəstəklə şəxslər akademik, sosial və peşəkar həyatlarında uğur qazana bilərlər. Erkən müdaxilə, doğru müalicə planı və davamlı dəstək, DEHB-in yaratdığı problemlərin öhdəsindən gəlməyə kömək edə bilər.
Nəticə
Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB), diqqət, impuls nəzarəti və hiperaktivliklə əlaqədar çətinliklər yaradan nevroloji bir vəziyyətdir. Müxtəlif müalicə üsulları və davranış terapiyaları ilə bu vəziyyətin idarə olunması mümkündür. DEHB ilə mübarizə aparan uşaqlar və böyüklər üçün erkən diaqnoz və müalicə onların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa və uğur qazanmalarına kömək edə bilər.