Distimiya (Xroniki depressiya)
Distimiya Nədir?
Distimiya, mütəmadi olaraq əhval-ruhiyyənin aşağı olması ilə müşayiət olunan bir psixi vəziyyətdir və bu vəziyyət ən azı iki il davam edir. Distimiya, şiddətli depressiyadan fərqli olaraq, daha yüngül və davamlıdır. Distimiyanın simptomları, insanın həyat keyfiyyətini azaldır, amma şəxs bəzən bu vəziyyəti özünə görə "normal" hesab edə bilər.
Distimiyanın Əlamətləri
Distimiya, əhval-ruhiyyənin aşağı olması ilə yanaşı, bir sıra fiziki və emosional simptomlarla müşayiət oluna bilər. Əlamətlər yüngül olsa da, davamlı şəkildə özünü göstərir və şəxsin gündəlik fəaliyyətlərini pozur.
1. Əhval-ruhiyyə Dəyişiklikləri
Davamlı kədər və ya umutsuzluq hissi: Şəxs, gündəlik həyatında və ya həyatın ümumilikdə mənasız olduğunu hiss edə bilər.
Əhvalın aşağı olması: Uzun müddət davam edən kədərli və ümidsiz əhval.
2. Enerji və Fiziki Simptomlar
Yorğunluq və enerjisizlik: Şəxs, gündəlik həyatını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər və daimi yorğunluq hissi keçirə bilər.
İştah dəyişiklikləri: Distimiya yaşayan insanlarda iştahda dəyişikliklər ola bilər – bəziləri çox yeyir, digərləri isə iştahsızlıqdan əziyyət çəkir.
Yuxu pozuntuları: Yuxusuzluq və ya çox yuxu (hipersomniya) problem ola bilər.
3. Əhval Pozuntuları və Fiziki Simptomlar
Konsentrasiya çətinlikləri: Şəxs düşüncələrini toplamaqda və qərarlar verməkdə çətinlik çəkə bilər.
Özünə inamsızlıq və ya suçluluq hissi: Şəxs özünü dəyərsiz hiss edə bilər və keçmişdəki səhvləri təkrarlamağa meyilli ola bilər.
Ümumi narahatlıq və sıxıntı: İnsanlar daima narahat və ya əsəbiliyə meyilli ola bilər.
4. Sosial və İctimai Əlamətlər
Sosial təcrid: İnsanlarla əlaqə qurmaqda çətinliklər və sosial təcrid hissi.
İştirak etmə istəksizliyi: Sevdiyi və ya əvvəllər maraqlandığı fəaliyyətlərə qarşı marağın azalması.
Distimiyanın Səbəbləri
Distimiya bir çox fərqli amil ilə əlaqəlidir. Bu səbəblər, genetik, bioloji, psixoloji və sosial faktorları əhatə edir.
1. Genetik Faktorlar
Distimiya, genetik olaraq irsən keçə bilən bir vəziyyət ola bilər. Yəni, əgər ailə üzvlərində depressiya və ya distimiya problemi varsa, bu, şəxsin distimiya inkişaf etmə riskini artırır.
2. Kimyəvi Dəyişikliklər
Beyindəki kimyəvi maddələrin (nevrotransmitterlər) balanssızlığı, əhval pozğunluqlarına səbəb ola bilər. Serotonin, noradrenalin və dopamin kimi kimyəvi maddələr, əhval-ruhiyyə və emosional vəziyyəti tənzimləyir. Bu maddələrin düzgün işləməməsi distimiya və digər depressiv vəziyyətlərə yol aça bilər.
3. Psixoloji və Emosional Faktorlar
Keçmiş travmalar: Keçmişdə yaşanan travmalar (məsələn, uşaqlıq dövründə zorakılıq, valideyn itkisi və ya digər stresli hadisələr) distimiya riskini artırır.
Stress və sosial təcrid: Uzun müddət davam edən stress və sosial təcrid, distimiya inkişafına səbəb ola bilər.
Özünə inamsızlıq: Özünə dəyər verməmək və həyatı mənasız hiss etmək, distimiyanın yaranmasında rol oynaya bilər.
4. Beyin Strukturları və Funksiyaları
Beynin bəzi sahələri, xüsusilə emosiyaları və əhval-ruhiyyəni tənzimləyən bölgələrdəki funksional dəyişikliklər distimiyanın inkişafına səbəb ola bilər. Beyindəki funksional və struktur dəyişikliklər, əhval pozğunluqlarını şiddətləndirə bilər.
Distimiyanın Müalicəsi
Distimiya müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və düzgün müalicə ilə əhval-ruhiyyə yaxşılaşdırıla bilər. Müalicə planı, distimiyanın şiddətinə, səbəblərinə və fərdi vəziyyətə görə fərdiləşdirilir. Müalicə üsulları bunlardır:
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Distimiya ilə mübarizədə effektiv olan bu terapiya növü, şəxsin mənfi düşüncə və davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir.
Danışıq terapiyası: Şəxsin hisslərini və emosiyalarını açıq şəkildə danışması üçün terapevtik dəstək.
Interpersonal terapiya: Sosial əlaqələr və sosial bacarıqların yaxşılaşdırılması ilə depressiyanın yüngülləşdirilməsi.
2. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar: SSRİ-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) və ya SNRİ-lər (serotonin-noradrenalin geri alım inhibitorları) kimi dərmanlar, serotonin və noradrenalin səviyyələrini balanslaşdırmağa kömək edərək distimiyanın simptomlarını yüngülləşdirə bilər.
Dopamin və norepinefrin tənzimləyiciləri: Bəzi hallarda, dopamin və norepinefrin balansını yaxşılaşdıran dərmanlar da istifadə edilə bilər.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Fiziki fəaliyyət: Müntəzəm məşqlər, xüsusilə gəzinti və üzgüçülük kimi aerobik fəaliyyətlər, əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır və depressiv simptomları azaldır.
Sağlam pəhriz: Bədənin və beynin düzgün işləməsi üçün balanslı qidalanma vacibdir. Omega-3 yağ turşuları və vitaminlər, xüsusən B vitaminləri, depresiya simptomlarını azaldır.
Yaxşı yuxu: Yuxu rejiminin yaxşılaşdırılması, depressiv əhval-ruhiyyə ilə mübarizə aparmağa kömək edir.
4. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Sosial dəstək və yaxınlar ilə əlaqə, distimiya ilə mübarizəni daha asanlaşdırır. Ailənin və dostların dəstəyi əhvalın yaxşılaşdırılmasında böyük rol oynaya bilər.
Dəstək qrupları: Distimiya yaşayan insanlarla mütəmadi olaraq əlaqə qurmaq və təcrübələri bölüşmək, şəxsin əhvalını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.
Nəticə
Distimiya, həyat keyfiyyətini pisləşdirə bilən, amma müalicə edilə bilən bir depressiya növüdür. Uzun müddət davam edən əhval-ruhiyyə aşağı düşməsi, bədən və zehni funksiyaları ciddi şəkildə təsir edə bilər. Psixoterapiya, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə bu vəziyyətə nəzarət etmək mümkündür. Şəxsin distimiya simptomları ilə qarşılaşması halında, müvafiq tibbi yardım almaq çox vacibdir.