Hipofiz şişi
🧠 Hipofiz nədir və nə iş görür?
Hipofiz vəzi təxminən noxud böyüklüyündə bir orqandır və bədənin bir çox hormonlarını tənzimləyən vəzilərə siqnal göndərir: qalxanvari vəzin (tiroid), böyrəküstü vəzilərin (adrenal), yumurtalıq və xayaların fəaliyyəti və s.
🔍 Hipofiz Şişlərinin Təsnifatı
1. 📏 Ölçüsünə görə:
NövTəsvir
Mikroadenoma1 sm-dən kiçik
Makroadenoma1 sm-dən böyük – görmə sinirlərinə təzyiq edə bilər
2. 🔬 Hormon istehsalına görə:
Növİstehsal olunan hormon və təsiri
ProlaktinomaProlaktin hormonu artar – qadınlarda süd axması, aybaşı pozğunluğu; kişilərdə cinsi zəiflik
Somatotrop adenomaBöyümə hormonu artar – Akromeqaliya (böyüklərdə), nəhənglik (uşaqlarda)
Kortikotrop adenomaACTH hormonu artar – Cushing xəstəliyi (üzdə şişkinlik, piylənmə, əzələ zəifliyi)
Tirotrop adenomaTSH artar – qalxanvari vəzin həddindən artıq fəaliyyəti
Səssiz (non-funksional) adenomaHormon ifraz etmir – simptomlar yalnız şişin təzyiqi ilə əlaqəli ola bilər
📋 Əlamətlər
a) Hormonlara bağlı simptomlar:
Aybaşı pozğunluğu, sonsuzluq
Süd axması (qadınlarda, uşaq əmizdirmədiyi halda)
Cinsi zəiflik və libido itkisi
Artmış tərləmə, əl və üz böyüməsi
Yüksək təzyiq, şəkərli diabet
b) Kütlənin təzyiqinə bağlı simptomlar:
Baş ağrısı
Görmə zəifliyi – xüsusilə görmə sahəsinin yuxarı tərəflərində itki (bitemporal hemianopsiya)
Bulantı, halsızlıq
Hipofiz apopleksiyası – qəfil qanama və ya nekroz halı (təcili vəziyyətdir)
🧪 Diaqnostika
Hormon analizləri (qan testi) – prolaktin, GH, ACTH, TSH və s.
MRI (maqnit rezonans görüntüləmə) – hipofizdə şişin mövcudluğunu və ölçüsünü dəqiq göstərir
Göz müayinəsi (görmə sahəsi testi) – görmə sinirlərinə təzyiqin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün
🛠️ Müalicə Yolları
✅ 1. Dərman müalicəsi
Əsasən hormon ifraz edən (xüsusilə prolaktinoma) şişlərdə:
Dopamin agonistləri:
Bromokriptin, Kabergolin – prolaktini azaldır, şişi kiçildir
GH və ACTH-ə qarşı somatostatin analoqları (məs., oktreotid)
✂️ 2. Cərrahi müalicə
Transnazal/transsfenoidal cərrahiyyə (burun yolu ilə daxil olunaraq hipofiz şişi çıxarılır)
Görmə pozğunluğu varsa və ya dərmanla idarə olunmursa
☢️ 3. Radioterapiya
Əgər cərrahiyyə mümkün deyilsə və ya şiş qalıbsa
Stereotaktik radiocərrahiyyə (Gamma Knife) seçilir
🔄 İzləmə və nəzarət
Müalicə sonrası hormonal tarazlıq və MRI izlənməsi müntəzəm aparılmalıdır
Bəzi hallarda əvəzləyici hormon müalicəsi (kortizol, tiroid və s.) lazım ola bilər
✨ Nəticə
Hipofiz şişlərinin çoxu xoşxassəlidir və vaxtında aşkarlanarsa müvəffəqiyyətlə müalicə olunur.
Xüsusilə prolaktinoma və mikroadenomalar dərmanla tam nəzarət altına alına bilər.
Görmə itkisinin və hormonal pozuntuların qarşısı erkən diaqnozla alına bilər.