Hipofiz şişi
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Hipofiz Vəzi Nədir və Hansı Funksiyaları Yerinə Yetirir?
Hipofiz vəzi, təxminən noxud böyüklüyündə olmasına baxmayaraq, bədənin hormonal sistemini idarə edən əsas mərkəz hesab olunur. Bu vəzi, orqanizmdəki bir çox daxili sekresiya vəzilərinə siqnallar göndərərək onların fəaliyyətini tənzimləyir. Xüsusilə qalxanvari vəzi (tiroid), böyrəküstü vəzilər (adrenal), eləcə də yumurtalıq və xayaların funksiyaları birbaşa hipofiz vəzinin nəzarəti altındadır.
Hipofiz Şişlərinin Təsnifatı
Hipofiz şişləri tibbi praktikada əsasən iki meyar üzrə təsnif edilir: ölçülərinə və hormon istehsal etmə xüsusiyyətlərinə görə. Bu təsnifat müalicə metodunun seçilməsində həlledici rol oynayır.
1. Ölçülərinə Görə Təsnifat
| Şişin Növü | Təsviri |
|---|---|
| Mikroadenoma | Ölçüsü 1 sm-dən kiçik olan şişlərdir. |
| Makroadenoma | Ölçüsü 1 sm-dən böyük olan və görmə sinirlərinə təzyiq etmə riski daşıyan şişlərdir. |
2. Hormon İstehsalına Görə Təsnifat
| Adenoma Növü | İstehsal Olunan Hormon və Təsiri |
|---|---|
| Prolaktinoma | Prolaktin artımı; qadınlarda süd gəlməsi və aybaşı pozğunluğu, kişilərdə cinsi zəiflik yaradır. |
| Somatotrop adenoma | Böyümə hormonu artımı; böyüklərdə Akromeqaliya, uşaqlarda isə nəhənglik (giqantizm) yaradır. |
| Kortikotrop adenoma | ACTH artımı; Cushing xəstəliyi (üzdə şişkinlik, piylənmə, əzələ zəifliyi) ilə nəticələnir. |
| Tirotrop adenoma | TSH artımı; qalxanvari vəzin həddindən artıq fəaliyyətinə səbəb olur. |
| Səssiz adenoma | Hormon ifraz etmir; simptomlar yalnız şişin ətraf toxumalara təzyiqi ilə yaranır. |
Hipofiz Şişlərinin Əlamətləri
Hipofiz şişlərinin simptomları şişin növündən və böyüklüyündən asılı olaraq iki əsas qrupda cəmləşir:
- Hormonal pozuntulara bağlı simptomlar: Aybaşı pozğunluğu, sonsuzluq, qadınlarda laktasiya dövrü olmadan süd gəlməsi, cinsi istəyin azalması, həddindən artıq tərləmə, əl və üz cizgilərinin böyüməsi, yüksək təzyiq və şəkərli diabet.
- Kütlə təzyiqinə bağlı simptomlar: Şiddətli baş ağrıları, görmə zəifliyi (xüsusilə görmə sahəsinin kənarlarında itki - bitemporal hemianopsiya), bulantı və ümumi halsızlıq.
Bundan əlavə, hipofiz apopleksiyası adlanan qəfil qanama və ya nekroz halı təcili tibbi müdaxilə tələb edən kritik bir vəziyyətdir.
Diaqnostika Metodları
Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün kompleks müayinələr həyata keçirilir. İlk növbədə hormon analizləri vasitəsilə qanda prolaktin, GH, ACTH və TSH səviyyələri yoxlanılır. MRI (Maqnit Rezonans Görüntüləmə) müayinəsi şişin mövcudluğunu, dəqiq ölçüsünü və yerləşməsini müəyyən edir. Görmə sinirlərinə təzyiqin dərəcəsini anlamaq üçün isə göz müayinəsi (görmə sahəsi testi) mütləqdir.
Müalicə Yolları və Metodologiya
Hipofiz şişlərinin müalicəsi fərdi yanaşma tələb edir və əsasən üç metodla aparılır:
- Dərman Müalicəsi: Xüsusilə prolaktinoma kimi hormon ifraz edən şişlərdə dopamin agonistləri (Bromokriptin, Kabergolin) istifadə olunur. Bu preparatlar həm hormon səviyyəsini tənzimləyir, həm də şişi kiçildir. GH və ACTH artımı zamanı isə somatostatin analoqlarından istifadə edilə bilər.
- Cərrahi Müalicə: Dərman müalicəsi yetərsiz qaldıqda və ya görmə pozğunluğu yarandıqda transnazal/transsfenoidal cərrahiyyə tətbiq olunur. Bu üsulla şiş burun yolu ilə daxil olunaraq xaric edilir.
- Radioterapiya: Cərrahiyyənin mümkün olmadığı və ya şiş qalıqlarının mövcud olduğu hallarda Stereotaktik radiocərrahiyyə (Gamma Knife) metodu seçilir.
İzləmə və Nəticə
Müalicədən sonrakı dövrdə hormonal tarazlığın qorunması və MRI nəzarəti mütəmadi olaraq davam etdirilməlidir. Bəzi xəstələrdə kortizol və ya tiroid kimi əvəzləyici hormon müalicəsi tələb oluna bilər.
Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, hipofiz şişlərinin böyük əksəriyyəti xoşxassəlidir. Erkən diaqnoz sayəsində görmə itkisi və ağır hormonal pozuntuların qarşısını almaq, xüsusilə prolaktinomaları dərmanla tam nəzarətdə saxlamaq mümkündür.
