Hipofiz şişi
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Hipofiz Nədir və Orqanizmdə Rolu Nədir?
Hipofiz vəzi, təxminən noxud böyüklüyündə olmasına baxmayaraq, bədənin hormonal sistemini idarə edən əsas mərkəz hesab olunur. Bu vəzi, digər endokrin vəzilərə siqnallar göndərərək onların fəaliyyətini tənzimləyir. Xüsusilə qalxanvari vəz (tiroid), böyrəküstü vəzilər (adrenal), eləcə də yumurtalıq və xayaların funksiyaları birbaşa hipofiz vəzinin nəzarəti altındadır.
Hipofiz Şişlərinin Təsnifatı
Hipofiz şişləri tibbi praktikada əsasən iki meyar üzrə təsnif edilir: ölçülərinə və hormon istehsal etmə xüsusiyyətlərinə görə. Bu təsnifat müalicə metodunun seçilməsində həlledici rol oynayır.
1. Ölçüsünə Görə Təsnifat
| Növ | Təsvir |
|---|---|
| Mikroadenoma | Ölçüsü 1 sm-dən kiçik olan şişlərdir. |
| Makroadenoma | Ölçüsü 1 sm-dən böyük olan və görmə sinirlərinə təzyiq etmə riski daşıyan şişlərdir. |
2. Hormon İstehsalına Görə Təsnifat
| Növ | İstehsal Olunan Hormon və Təsiri |
|---|---|
| Prolaktinoma | Prolaktin artımı nəticəsində qadınlarda süd axması, kişilərdə cinsi zəiflik yaradır. |
| Somatotrop adenoma | Böyümə hormonu artır; böyüklərdə akromeqaliya, uşaqlarda nəhənglik yaradır. |
| Kortikotrop adenoma | ACTH artımı ilə Cushing xəstəliyinə (piylənmə, əzələ zəifliyi) səbəb olur. |
| Tirotrop adenoma | TSH artımı nəticəsində qalxanvari vəzin həddindən artıq fəaliyyətinə yol açır. |
| Səssiz adenoma | Hormon ifraz etmir; simptomlar yalnız ətraf toxumalara təzyiq nəticəsində yaranır. |
Hipofiz Şişlərinin Əlamətləri
Hipofiz şişlərinin simptomları şişin növündən və ölçüsündən asılı olaraq iki əsas qrupda cəmləşir. Erkən diaqnoz üçün bu əlamətlərin düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir.
Hormonlara Bağlı Simptomlar
- Aybaşı pozğunluğu və sonsuzluq problemləri.
- Qadınlarda uşaq əmizdirmədiyi halda süd axması.
- Kişilərdə cinsi zəiflik və libido itkisi.
- Artmış tərləmə, əl və üz sümüklərində böyümə.
- Yüksək təzyiq və şəkərli diabet kimi metabolik pozuntular.
Kütlənin Təzyiqinə Bağlı Simptomlar
- Davamlı baş ağrıları.
- Görmə zəifliyi, xüsusilə görmə sahəsinin kənarlarında itki (bitemporal hemianopsiya).
- Ümumi halsızlıq və ürəkbulanma.
- Hipofiz apopleksiyası: Qəfil qanama və ya nekroz halı (təcili tibbi müdaxilə tələb edir).
Diaqnostika Metodları
Hipofiz şişlərinin dəqiq diaqnozu üçün kompleks müayinələr aparılmalıdır. Bu proses həm hormonal balansı, həm də vizual görüntüləməni əhatə edir.
- Hormon analizləri: Qan testləri vasitəsilə prolaktin, GH, ACTH və TSH səviyyələri yoxlanılır.
- MRI (Maqnit Rezonans Görüntüləmə): Şişin mövcudluğunu, dəqiq ölçüsünü və yerləşməsini müəyyən edir.
- Göz müayinəsi: Görmə sahəsi testi ilə şişin görmə sinirlərinə təzyiq edib-etmədiyi yoxlanılır.
Müalicə Yolları
Müalicə protokolu şişin növünə, ölçüsünə və xəstənin ümumi vəziyyətinə uyğun olaraq fərdiləşdirilir.
Dərman Müalicəsi
Xüsusilə hormon ifraz edən şişlərdə (məsələn, prolaktinoma) ilk seçimdir. Dopamin agonistləri (Bromokriptin, Kabergolin) prolaktini azaldır və şişi kiçildir. GH və ACTH artımı zamanı isə somatostatin analoqları tətbiq olunur.
Cərrahi Müalicə
Əgər şiş görmə pozğunluğu yaradırsa və ya dərman müalicəsinə cavab vermirsə, transnazal/transsfenoidal cərrahiyyə tətbiq edilir. Bu üsulda burun yolu ilə daxil olunaraq şiş kənarlaşdırılır.
Radioterapiya
Cərrahiyyənin mümkün olmadığı və ya əməliyyatdan sonra şiş qalıqlarının mövcud olduğu hallarda istifadə edilir. Müasir metod kimi Stereotaktik radiocərrahiyyə (Gamma Knife) üstünlük təşkil edir.
İzləmə və Nəticə
Müalicədən sonra hormonal tarazlığın qorunması və MRI izlənməsi müntəzəm aparılmalıdır. Bəzi xəstələrdə kortizol və ya tiroid kimi əvəzləyici hormon müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.
Yadda saxlanılmalıdır ki, hipofiz şişlərinin çoxu xoşxassəlidir. Erkən diaqnoz sayəsində görmə itkisi və hormonal pozuntuların qarşısını almaq, xüsusilə prolaktinomaları dərmanla tam nəzarət altına almaq mümkündür.
