Hyperemezis Gravidarum və Hamiləlikdə Qidalanma Planı
Hyperemezis Gravidarum Nədir?
Hyperemezis gravidarum, hamilə qadınların təxminən 0,5-2%-ində müşahidə olunan ağır bir ürəkbulanma və qusma sindromudur.
Əsas xüsusiyyətləri:
Gün ərzində dəfələrlə davam edən intensiv ürəkbulanma və qusma
Kilo itkisi (bəzən hamiləliyin erkən dövrlərində 5%-dən çox bədən çəkisi itkisi)
Susuzlaşma (dehidrasiya)
Elektrolit disbalansı (xüsusilə natrium, kalium və xlor çatışmazlığı)
Yorğunluq və qidalanma çatışmazlığı
Adi hamiləlik ürəkbulanması ilə müqayisədə HG daha ağır klinik gedişə malikdir və çox zaman xəstəxana şəraitində müalicə tələb edir.
Hyperemezis Gravidarum-un Səbəbləri
HG-nin dəqiq səbəbi tam bilinməsə də, aşağıdakı faktorlarla əlaqələndirilir:
HCG (xorioqonadotropin) hormonunun yüksək səviyyələri
Estrogen hormonunun artımı
Hamiləlik dövründə mədə-bağırsaq hərəkətliliyinin azalması
Mədə turşuluğunda artım və qastrik reflüks
İkili və ya çoxdöllü hamiləliklərdə daha çox müşahidə olunur
Ana və ya ailə tarixində HG epizodlarının olması (genetik meyillik)
Stress və emosional gərginlik
Hyperemezis Gravidarum-un Təsirləri
Anada su və elektrolit itkisinə bağlı hipotansiya və zəiflik
Dölün inkişafında gecikmə və intrauterin böyümə geriliyi riski
Qaraciyər fermentlərində yüksəlmə və ketonuriya (sidikdə keton bədənlərinin olması)
Malnutrisiya və mikronutrient çatışmazlığı (xüsusilə B6 vitamini, fol turşusu və sink kimi qida elementləri)
Hyperemezis Gravidarum-da Qidalanma Prinsipləri
Hyperemezis gravidarum zamanı əsas məqsəd ananın enerjisini bərpa etmək, susuzlaşmanı aradan qaldırmaq və dölün sağlam inkişafını təmin etməkdir. Qidalanma planı fərdi şəkildə, xəstənin klinik vəziyyətinə və simptomlarının şiddətinə görə tərtib olunmalıdır.
1. Kiçik və tez-tez qidalanma
Böyük porsiyalar əvəzinə gündə 6-8 kiçik porsiya yemək tövsiyə olunur.
Quru qidalar (duzsuz suxari, quru peçenye) ürəkbulanmanı azalda bilər.
2. Maye balansının bərpası
Su, təbii mineral su, elektrolit məhlulları və az şəkərli bitki çayları tövsiyə olunur.
Zəncəfil çayı, ürəkbulanmanı yüngülləşdirə bilər.
3. Enerji və zülalla zəngin qidalar
Enerji itkisinin qarşısını almaq üçün yumurta, qatıq, toyuq filesi, yağlı balıqlar (omega-3 mənbəyi) tövsiyə edilir.
B6 vitamini mənbəyi olan banan, kəpəkli çörək və kartof əlavə oluna bilər.
4. Tolerantlığa uyğun qidalar
Qızartma və çox ədviyyatlı yeməklərdən çəkinmək vacibdir.
Soyuq və ya otaq temperaturunda olan qidalar isti yeməklərə nisbətən daha yaxşı qəbul edilə bilər.
5. B6 vitamini və fol turşusu
B6 vitamini (piridoksin) ürəkbulanma və qusmaların azaldılmasında faydalı ola bilər.
Fol turşusu isə dölün sinir borusu qüsurlarının qarşısını almaq üçün vacibdir.
6. Probiotiklər və lif
Bağırsaq hərəkətlərini tənzimləmək üçün yoqurt, kefir kimi probiotik qidalar və lifli tərəvəz-meyvələr əlavə edilə bilər.
HG-nin Ağırlıqlı Hallarında Qidalanma Planı
1. Xəstəxana şəraitində parenteral və ya enteral qidalanma
Çox ağır hallarda damardan maye və qidalandırıcı maddələrin verilməsi (parenteral qidalanma) zəruri ola bilər.
Burundan nazogastrik sonda vasitəsilə qidalanma da istifadə edilə bilər.
2. Vitamin-mineral əlavələri
Elektrolit balansı üçün kalium və maqnezium əlavələri.
B vitamini kompleksləri (xüsusilə B1 və B6).
D vitamini və dəmir ehtiyacı da qiymətləndirilməlidir.
3. Antiemetiklər və dərman dəstəyi
Həkim tərəfindən təhlükəsiz antiemetik (qusma əleyhinə) dərmanlar təyin edilə bilər.
Su-elektrolit balansı bərpa olunduqdan sonra yüngül, asan həzm olunan yeməklərlə başlanmalıdır.
Hamiləlikdə Ümumi Qidalanma Planı (HG hallarında adaptasiya edilərək istifadə olunur)
Səhər yeməyi:
Quru kəpəkli peçenye + banan + az yağlı yoqurt
1 stəkan zəncəfil çayı və ya limonlu isti su
Ara öyün:
Bir ovuc badam və ya fındıq
Təbii alma püresi
Nahar:
Az yağlı toyuq və ya hinduşka filesi (sobada və ya buğda bişirilmiş)
Kartof püresi və ya qaynadılmış düyü
Qatıq və ya ayran
Ara öyün:
Təzə meyvə (alma, armud)
Az duzlu suxari və ya kəpəkli çörək
Şam yeməyi:
Tərəvəz şorbası (həzmə yüngül, ədviyyatsız)
Tam taxıllı makaron və ya buğda hazırlanmış plov
Kəsmik və ya az yağlı pendir
Yatmazdan əvvəl:
İlıq süd və ya zəncəfil çayı
Bir dilim tam buğda çörəyi
Nəticə
Hyperemezis gravidarum, hamiləlik dövründə ciddi su-elektrolit çatışmazlığı və qidalanma pozğunluqlarına səbəb olan ağır bir vəziyyətdir. Qidalanmanın düzgün planlaşdırılması və maye-elektrolit balansının qorunması həm ana, həm də döl üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Həkim və dietoloq nəzarətində fərdi qidalanma planı hazırlanaraq, xəstənin toleransına və klinik vəziyyətinə uyğun olaraq mərhələli şəkildə tətbiq olunmalıdır.
Unutmaq olmaz ki, Hyperemezis gravidarum hallarında hər hansı özbaşına pəhriz və ya dərman istifadəsi riskli ola bilər və yalnız mütəxəssis nəzarətində aparılmalıdır.