Kəskin koronar sindrom
Kəskin koronar sindromun növləri:
Kəskin koronar sindrom adətən üç əsas forma ilə xarakterizə olunur:
1. ST-segmentinin yüksəlməsi ilə miokard infarktı (STEMI):
STEMI tam tıxanmış bir arteriya səbəbindən ürəyə kifayət qədər qan çatmadığı vəziyyətdir. Qan axını tamamilə kəsildiyi üçün ürək əzələləri sürətlə zədələnir və bu da ürək böhranı ilə nəticələnir. STEMI ən ciddi və həyati təhlükəli kəskin koronar sindrom növüdür.
2. ST-segmentinin yüksəlməməsi ilə miokard infarktı (NSTEMI):
NSTEMI, qismən tıxanmış arteriya səbəbindən ürəyə kifayət qədər qan çatmadığı bir vəziyyətdir. Bu vəziyyətdə ürək əzələlərinə zərər verilir, lakin zərər STEMI ilə müqayisədə daha azdır. Qan axını tam dayanmamış olsa da, NSTEMI hələ də ciddi bir tibbi vəziyyətdir.
3. Ustabil angina (sinə ağrısı):
Ustabil angina qismən tıxanmış bir arteriya səbəbindən ürəyə qan axınının məhdudlaşdırıldığı vəziyyətdir. Ürəyə kifayət qədər qan getmədikdə sinə ağrısı (angina) yaranır. Lakin bu ağrı miokard infarktı qədər zərər vermir. Ustabil angina tez-tez istirahət vaxtı və ya az fiziki fəaliyyət zamanı meydana gəlir və ciddi infarkt riski göstərə bilər.
Kəskin koronar sindromun səbəbləri:
Kəskin koronar sindrom, əsasən, ürəyi qidalandıran arteriyalarda yaranan ateroskleroz səbəbindən baş verir. Ateroskleroz zamanı damar divarlarında yağlı maddələr və xolesterol yığılaraq plaklar meydana gətirir. Bu plaklar böyüyərək arteriyaları daraldır və ya tıxayır. Kəskin koronar sindromun əsas səbəbləri bunlardır:
Aterosklerotik plakın partlaması:
Arteriyalarda yığılmış aterosklerotik plaklar zamanla partlayaraq arteriya içərisində qan laxtası meydana gətirir. Bu laxta qan axınını tamamilə dayandıra və ya qismən məhdudlaşdıra bilər.
Qan laxtası (trombus):
Partlamış plak nəticəsində yaranan qan laxtası arteriyanın daralmasına və ürəyə qan axınının dayandırılmasına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət miokard infarktı ilə nəticələnə bilər.
Koronar spazm (damarın büzülməsi):
Bəzən arteriyaların sərtləşməsi və ya spazm səbəbindən damarlar daralır və qan axını azalır. Bu spazmlar ürəkdə oksigen çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər və sinə ağrısına səbəb ola bilər.
Kəskin koronar sindromun risk faktorları:
KKS riskini artıran faktorlar çox vaxt ürək-damar xəstəlikləri ilə eyni risk faktorlarıdır. Aşağıdakılar KKS riskini artıran əsas faktorlardır:
Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya).
Yüksək xolesterol səviyyəsi.
Siqaret çəkmək.
Piylənmə və qeyri-sağlam qidalanma.
Şəkərli diabet.
Fiziki aktivliyin olmaması.
Genetik meyl – ürək xəstəliklərinin ailədə olması riski artırır.
Yaş – yaş artdıqca risk artır. Kişilərdə 45 yaşdan, qadınlarda isə 55 yaşdan sonra risk daha yüksəkdir.
Kronik stress.
Kəskin koronar sindromun simptomları:
Kəskin koronar sindrom qəfildən başlayır və dərhal tibbi müdaxilə tələb edir. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:
Sinə ağrısı (angina):
Ürək əzələsinə kifayət qədər qan getmədikdə sinədə sıxıntı, basqı, yanma və ya ağrı hiss edilə bilər. Bu ağrı adətən sol qola, boyuna, çənəyə və ya kürəyə yayıla bilər.
Nəfəs darlığı:
Ürək kifayət qədər qan ala bilmədikdə nəfəs darlığı və ya nəfəs alma çətinliyi meydana çıxa bilər.
Tərləmə:
Soyuq tərləmə, xüsusilə ürək böhranı zamanı çox tez-tez müşahidə olunur.
Başgicəllənmə və ya bayılma hissi:
Qan axınının pozulması nəticəsində başgicəllənmə və ya zəiflik hissi yaranır.
Ürəkbulanma və qusma:
Ürək böhranı zamanı bəzi insanlarda ürəkbulanma və qusma da müşahidə edilə bilər.
Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və ya nizamsız olması:
Bəzi hallarda ürək sürətlə döyünür və ya nizamsız döyünə bilər.
Kəskin koronar sindromun diaqnozu:
Kəskin koronar sindromun diaqnozu təcili tibbi yardımla qoyulur. Həkimlər vəziyyətin ciddiliyini və ürəyə təsirini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı testlərdən istifadə edirlər:
EKQ (elektrokardioqrafiya):
Ürəyin elektrik fəaliyyətini qiymətləndirir və ürək böhranını (STEMI və ya NSTEMI) müəyyən edir. EKQ, ürək əzələsində oksigen çatışmazlığına işarə edən anormallıqları aşkar edə bilər.
Qan testləri:
Ürək əzələsinin zədələnməsi nəticəsində qanda yüksələn troponin və digər ürək fermentləri miokard infarktını diaqnoz etməyə kömək edir.
Ekokardioqrafiya:
Ürəyin ultrasəs müayinəsi ürək əzələsinin fəaliyyətini və ürəkdə zədələnməni qiymətləndirir.
Koronar angiografiya:
Koronar angiografiya qan damarlarının içini vizual olaraq göstərmək üçün istifadə edilən bir görüntüləmə üsuludur. Bu test arteriyaların dərəcədə tıxandığını müəyyənləşdirmək üçün tətbiq olunur.
Kəskin koronar sindromun müalicəsi:
Kəskin koronar sindromun müalicəsi dərhal və təcili olaraq həyata keçirilməlidir. Müalicənin məqsədi qan axınının bərpası, ürəyin zədələnməsinin qarşısının alınması və həyat üçün təhlükənin aradan qaldırılmasıdır. Əsas müalicə üsulları bunlardır:
1. Dərman müalicəsi:
Trombolitiklər (laxtanı həll edən dərmanlar): Qan laxtasını həll edərək damarları açmağa kömək edir.
Antitrombotik dərmanlar (aspirin, klopidogrel): Qan laxtasının yaranmasının qarşısını alır.
Nitroqliserin: Sinə ağrısını aradan qaldırmaq və qan damarlarını genişləndirmək üçün istifadə olunur.
Beta-blokatorlar: Ürəyin işini yavaşladaraq qan təzyiqini və ürəkdə gərginliyi azaldır.
Statinlər: Xolesterol səviyyəsini aşağı salır və damarların tıxanmasının qarşısını alır.
2. Cərrahi və invaziv müdaxilələr:
Angioplastika və stent qoyulması: Tıxanmış arteriyanı açmaq üçün damar içərisinə balon yerləşdirilir və sonra stent qoyularaq arteriya açıq saxlanılır.
Koronar arteriya baypas əməliyyatı: Tamamilə tıxanmış damarları keçmək üçün bədənin başqa hissəsindən alınan damarlarla ürəyə yeni qan axını yolu yaradılır.
Kəskin koronar sindromun qarşısının alınması:
KKS-in qarşısını almaq üçün həyat tərzi dəyişiklikləri və risk faktorlarının idarə edilməsi vacibdir. Aşağıdakı tədbirlər KKS riskini azaltmağa kömək edir:
Sağlam qidalanma: Düzgün balanslaşdırılmış qidalanma (az duz, az yağ və bol meyvə-tərəvəz) ürəyin sağlamlığını dəstəkləyir.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi idman ürək-damar sistemini gücləndirir və qan təzyiqini normada saxlayır.
Siqareti tərgitmək: Siqaret damarların sərtləşməsinə səbəb olur və KKS riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Xolesterol və qan təzyiqinin nəzarətdə saxlanması: Qan təzyiqi və xolesterol səviyyəsini idarə etmək ürəyin sağlamlığı üçün vacibdir.
Diabetin idarə edilməsi: Qanda şəkərin normada saxlanması ateroskleroz riskini azaldır.
Stressin idarə edilməsi: Xronik stress ürək sağlamlığına zərər verə bilər, buna görə stressin idarə olunması üçün tədbirlər görmək vacibdir.
Nəticə:
Kəskin koronar sindrom, təcili tibbi müdaxilə tələb edən ciddi bir ürək-damar xəstəliyidir. Xəstəliyin vaxtında diaqnoz edilməsi və müalicə edilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki KKS miokard infarktı və ya digər ağır ürək problemləri ilə nəticələnə bilər. Həyat tərzi dəyişiklikləri və müntəzəm tibbi nəzarət ürək-damar xəstəliklərinin və KKS-in qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.