Kortizol hormonunun artıqlaması (Kuşinq xəstəliyi)
Kuşinq xəstəliyinin səbəbləri:
Kuşinq xəstəliyi, bədənin həddindən artıq kortizol ifraz etməsinə səbəb olan müxtəlif faktorlar nəticəsində yarana bilər:
Hipofiz şişləri (Kuşinq xəstəliyi):
Hipofiz adenoması adlanan kiçik xoşxassəli şişlər hipofiz vəzində ACTH hormonu istehsalını artırır, bu da böyrəküstü vəzləri daha çox kortizol ifraz etməyə məcbur edir. Bu, Kuşinq xəstəliyinin ən yaygın səbəbidir.
Böyrəküstü vəz şişləri:
Böyrəküstü vəzlərdəki xoşxassəli və ya bədxassəli şişlər də birbaşa olaraq kortizolun artmasına səbəb ola bilər.
Ektopik ACTH ifrazı:
Bəzi hallarda ağciyər, mədəaltı vəzi və ya tiroid kimi orqanlarda olan xərçənglər ACTH hormonunu qeyri-adi yerlərdə ifraz edə bilər ki, bu da kortizol səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Steroid dərmanlarının uzunmüddətli istifadəsi:
Kortikosteroidlər (məsələn, prednizon) iltihablı xəstəliklər (revmatoid artrit, astma və ya lupus kimi) üçün uzun müddət istifadə edildikdə, bədənin kortizol səviyyələri arta bilər, bu da Kuşinq sindromuna səbəb ola bilər. Bu vəziyyət iatrogen Kuşinq sindromu adlanır.
Kuşinq xəstəliyinin simptomları:
Kortizol səviyyəsinin həddindən artıq yüksəlməsi bir sıra fərqli simptomlara səbəb ola bilər. Bu simptomlar həm fiziki, həm də emosional dəyişikliklərə səbəb ola bilər:
Çəki artımı və yağın qeyri-bərabər paylanması:
Üzdə ("ay üz"), boyunda ("camış boynu") və qarın bölgəsində yağ yığılması. Əllər və ayaqlar isə nisbətən arıq qala bilər.
Dərinin nazikləşməsi və zədələnməsi:
Asanlıqla qançırlar yaranır, bədəndə, xüsusən də qarın və budlarda bənövşəyi rəngli çatlaqlar (striae) yaranır. Dəri incə olur və uzun müddət sağalmayan yaralar meydana çıxa bilər.
Əzələ zəifliyi və yorğunluq:
Əzələlər zəifləyir, xüsusilə ayaq əzələlərində zəiflik hiss edilə bilər. Bu, gündəlik işlərin yerinə yetirilməsini çətinləşdirə bilər.
Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya):
Kortizolun artması yüksək qan təzyiqinə səbəb olur.
Yüksək qan şəkəri:
Kortizol insulinə qarşı rezistensiyanı artırır, bu da qan şəkərinin yüksəlməsinə və diabet riskinin artmasına səbəb ola bilər.
Osteoporoz (sümük sıxlığının azalması):
Kortizolun uzun müddət yüksək olması sümük sıxlığının azalmasına və sümük sınıqları riskinin artmasına gətirib çıxarır.
Sonsuzluq və menstrual problemlər:
Qadınlarda menstrual dövrlərdə nizamsızlıq və sonsuzluq, kişilərdə isə erektil disfunksiya və libido azalması müşahidə edilə bilər.
Duygusal dəyişikliklər:
Kortizolun artması narahatlıq, depressiya, əsəbilik və davranış pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
Görmə problemləri:
Hipofiz şişləri görmə sinirlərinə təzyiq edərək görmə problemlərinə səbəb ola bilər.
Kuşinq xəstəliyinin diaqnozu:
Kuşinq xəstəliyinin diaqnozu bir neçə test və müayinənin köməyi ilə qoyulur. Həkimlər əvvəlcə xəstənin simptomlarını qiymətləndirir və kortizol səviyyələrini ölçmək üçün aşağıdakı testləri təyin edə bilər:
24 saatlıq sidik kortizol testi:
Xəstə 24 saat ərzində sidik toplayır və sidikdə kortizol səviyyəsi yoxlanılır. Bu, kortizol səviyyələrinin yüksək olub-olmadığını müəyyən etmək üçün geniş istifadə olunan bir testdir.
Deksametazon supressiya testi:
Xəstəyə müəyyən miqdarda deksametazon verilir və kortizol səviyyələrinin düşüb-düşmədiyi yoxlanılır. Normalda kortizol səviyyələri azalmalıdır, lakin Kuşinq xəstəliyində kortizol yüksək olaraq qalır.
Qan testi:
Qan testləri ilə səhər saatlarında kortizol və ACTH səviyyələri ölçülür. Yüksək kortizol səviyyələri və ACTH-nın miqdarına bağlı olaraq Kuşinq xəstəliyi diaqnoz qoyula bilər.
Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və ya Kompyuter tomoqrafiyası (KT):
Hipofiz və ya böyrəküstü vəzlərdə şiş olub olmadığını müəyyən etmək üçün MRT və ya KT istifadə edilə bilər.
Kuşinq xəstəliyinin müalicəsi:
Kuşinq xəstəliyinin müalicəsi xəstəliyin səbəbindən asılıdır. Müalicə metodları simptomları idarə etmək və kortizol səviyyələrini normallaşdırmağa yönəlmişdir.
1. Dərman müalicəsi:
ACTH ifrazını azaldan dərmanlar: Hipofizdən və ya böyrəküstü vəzlərdən kortizol ifrazını azaltmaq üçün müxtəlif dərmanlar təyin edilə bilər. Məsələn, ketokonazol, metirapon və ya pasireotid kimi dərmanlar kortizolun ifrazını azaldır.
2. Cərrahi müdaxilə:
Hipofiz və ya böyrəküstü vəz şişinin çıxarılması: Əgər Kuşinq xəstəliyi hipofiz və ya böyrəküstü vəzdə şiş səbəbindən yaranıbsa, cərrahi müdaxilə ilə şişin çıxarılması ən effektiv müalicə üsulu ola bilər.
Hipofiz adenomalarının çıxarılması üçün ən çox istifadə olunan üsul transsfenoidal cərrahiyyədir. Bu əməliyyat burun boşluğundan girilərək hipofizdəki şişin çıxarılması ilə həyata keçirilir.
3. Radioterapiya:
Radioterapiya: Əgər cərrahi müdaxilə nəticə vermirsə və ya şişin hamısı çıxarıla bilmirsə, hipofiz və ya böyrəküstü vəz şişlərinə qarşı radioterapiya tətbiq oluna bilər.
4. Kortikosteroid istifadəsinin dayandırılması:
Əgər Kuşinq sindromu uzun müddətli kortikosteroid istifadəsi nəticəsində yaranıbsa, həkim bu dərmanların tədricən azaldılmasını və dayandırılmasını təklif edə bilər. Kortikosteroidlər qəfil dayandırıldıqda ciddi fəsadlar yarana biləcəyi üçün tədricən azaldılmalıdır.
Kuşinq xəstəliyinin idarə edilməsi və uzunmüddətli təsirləri:
Kuşinq xəstəliyi müalicə edilmədikdə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər, məsələn, osteoporoz, yüksək qan təzyiqi, diabet və infeksiyalara həssaslıq artar. Ancaq düzgün diaqnoz və müalicə ilə bu vəziyyət idarə oluna bilər. Şişin uğurlu cərrahi çıxarılması və ya dərmanlarla kortizol səviyyələrinin normallaşdırılması ilə əksər xəstələrdə simptomlar azalır və həyat keyfiyyəti yaxşılaşır.
Nəticə:
Kuşinq xəstəliyi kortizol hormonunun həddindən artıq ifrazı ilə əlaqəli bir vəziyyətdir və erkən diaqnoz və müalicə ilə bu xəstəlik idarə oluna bilər. Əgər Kuşinq xəstəliyinə işarə edən simptomlar (çəki artışı, dəridə dəyişikliklər, əzələ zəifliyi və s.) müşahidə edilirsə, bir endokrinoloqa müraciət etmək vacibdir. Müalicə kortizol səviyyələrini normallaşdırmaq və xəstənin ümumi sağlamlığını bərpa etmək üçün vacibdir.