Mövsümi affektiv pozğunluq
Mövsümi Affektiv Pozğunluq Nədir?
Mövsümi affektiv pozğunluq (SAD), xüsusi olaraq müəyyən mövsümlərdə (əksər hallarda payız və qışda) əhval-ruhiyyə, enerji səviyyələri və ümumi psixoloji vəziyyətdə dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Bu pozğunluq, ümumiyyətlə, qışda daha çox müşahidə edilir, çünki gün işığı azaldıqca və hava soyuduqca bədən və beyin üzərində təsirlər yaranır. Lakin bəzi hallarda yazda və ya yazın əvvəllərində də mövsümi depressiya yaşanır.
Mövsümi Affektiv Pozğunluğun Əlamətləri
Mövsümi affektiv pozğunluğun əlamətləri, ümumi depressiya ilə oxşar olsa da, bu pozğunluğun müəyyən mövsümi dövrlərdə yaranması ilə fərqlənir. Ən çox görülən simptomlar bunlardır:
1. Əhvalın Aşağı Olması
Uzun müddət davam edən kədər hissi və ümidsizlik.
Həyatın və gündəlik fəaliyyətlərin mənasız olduğu hissi.
2. Yuxu Pozuntuları
Hipersomniya (çox yatmaq) ən yaygın simptomdur, xüsusilə qışda.
Yuxuya getməkdə çətinlik və ya çox yuxulama.
3. İştah Dəyişiklikləri
Karbohidratlara qarşı istək: Qış mövsümündə, bədən daha çox karbohidrat istəyir, bu da aşırı yeməyə və ya kilo almağa səbəb ola bilər.
İştahın azalması və ya çoxalması.
4. Enerji Dəyişiklikləri
Yorğunluq və ümumi enerjisizlik.
Fiziki və zehni fəaliyyətlərə qarşı maraqsızlıq.
5. Sosial və İctimai Təcrid
Sosial əlaqələrdən uzaqlaşma, tək qalma istəyinin artması.
İnsanlarla ünsiyyət qurmaqda çətinlik.
6. Fiziki Əlamətlər
Baş ağrıları, əzələ gərginlikləri və digər fiziki ağrılar.
Mütəmadi olaraq halsızlıq və ya yorğunluq hissi.
7. Əhval-ruhiyyə Dəyişiklikləri
Yaxın zamanda baş vermiş stresli və ya travmatik hadisələrin daha çox təsir etməsi.
Kədərlənmə, qorxu və anksiyete hissi.
Mövsümi Affektiv Pozğunluğun Səbəbləri
Mövsümi affektiv pozğunluğun dəqiq səbəbi tam olaraq bilinməsə də, bəzi əsas faktorlar bu vəziyyətin yaranmasında rol oynayır. Bunlar arasında:
1. İşıq Azlığı və Gün İşığının Qıtlığı
Gün işığının azaldığı qış aylarında beynin serotonin və melatonin kimi kimyəvi maddələri tənzimləməsi çətinləşir. İşıq çatışmazlığı serotonin səviyyələrini azaldaraq, depressiyaya yol aça bilər. Melatonin isə yuxu dövrünü tənzimləyən hormon olduğundan, az işıq səbəbindən daha çox istehsal olunur və yuxusuzluğa və ya həddindən artıq yuxuya səbəb ola bilər.
2. Bioloji Faktorlar
Beyindəki kimyəvi maddələr və nevrotransmitterlər (serotonin və dopamin kimi) mövsümi dəyişikliklərlə əlaqəli olaraq funksiyalarını dəyişə bilər, bu da SAD-in yaranmasına gətirib çıxarır.
3. Genetik və İrsən Keçmə
SAD-in ailə üzvləri arasında yayılması, genetik meylin olduğunu göstərir. Əgər bir ailə üzvündə bu pozğunluq varsa, digərlərində də risk artır.
4. Hormon Dəyişiklikləri
Hormon səviyyələrindəki dəyişikliklər (xüsusilə melatonin və serotonin) mövsümi affektiv pozğunluğun yaranmasına təsir göstərə bilər.
5. Sosial və Ətraf Mühit Faktorları
Həyat tərzi dəyişiklikləri, iş saatları və sosial əlaqələrin az olması mövsümi affektiv pozğunluğu artıran digər faktorlar arasında yer alır.
Mövsümi Affektiv Pozğunluğun Müalicəsi
Mövsümi affektiv pozğunluq müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir. Müalicə, əsasən simptomların azaldılması və mövsüm dəyişikliklərinə qarşı bədənin uyğunlaşmasına kömək etmək məqsədilə təyin edilir.
1. İşıq Terapisi
İşıq terapiyası, mövsümi affektiv pozğunluğu olan insanların bədəninin işıqla normal olaraq tənzimlənməsinə kömək edən ən effektiv müalicə üsullarından biridir. Bu müalicə, xüsusi işıq cihazlarından istifadə edərək gündəlik müəyyən bir müddət ərzində parlak işığa məruz qalmağı əhatə edir. İşıq terapiyası, melatonin və serotonin səviyyələrini tənzimləyərək əhvalı yaxşılaşdırmağa kömək edir.
2. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Bu terapiya, mövsümi affektiv pozğunluq yaşayan şəxslərə, mənfi düşüncə və davranışları dəyişdirməyə kömək edir.
İnterpersonal və sosial ritm terapiyası (IPSRT): Bu terapiya növü, sosial əlaqələri yaxşılaşdırmaq və gündəlik həyatın nizamlanmasına kömək etmək üçün istifadə edilir.
3. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar: Serotonin və noradrenalin sistemlərini tənzimləyən dərmanlar, SAD-in müalicəsində istifadə edilə bilər. SSRİ-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) bu məqsədlə ən çox istifadə olunan dərmanlardır.
Melatonin əlavələri: Yuxu və əhval-ruhiyyə balansını tənzimləmək üçün melatonin əlavələri təyin edilə bilər.
4. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Fiziki fəaliyyət: İdman və hərəkətlilik, bədənin və beynin kimyəvi maddələrini tənzimləyərək əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır.
Sağlam pəhriz: Yaxşı balanslanmış qidalanma, beyindəki kimyəvi maddələrin balansını qorumağa kömək edir.
Yaxşı yuxu rejimi: Yuxu saatlarının və yuxu keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, SAD əlamətlərini azalda bilər.
5. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Sosial əlaqələrin dəstəklənməsi, tək qalmaq hissini azaldır və əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Dəstək qrupları: Bu qruplarda digər SAD xəstələri ilə təcrübə paylaşmaq və dəstək almaq faydalı ola bilər.
Nəticə
Mövsümi affektiv pozğunluq, müəyyən mövsümlərdə əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri ilə müşayiət olunan bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət müalicə edilə bilən və idarə oluna bilən bir pozğunluqdur. İşıq terapiyası, psixoterapiya, dərman müalicəsi və yaşam tərzi dəyişiklikləri ilə SAD əlamətləri yüngülləşdirilə bilər. Erkən müdaxilə və müvafiq müalicə ilə mövsümi affektiv pozğunluq yaşayan şəxslər gündəlik həyatlarını asanlıqla idarə edə bilərlər.