Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) nədir? Simptomlar, Səbəblər və Müalicə Metodları
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Obsesif-Kompulsif Pozuntu (OKB) Nədir? Əsas Anlayışlar
Obsesif-Kompulsif Pozuntu (OKB), insanın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərən, nəzarət olunmayan düşüncələr və təkrarlanan davranışlarla xarakterizə olunan psixi sağlamlıq vəziyyətidir. Bu pozuntunun mahiyyətini anlamaq üçün iki əsas anlayışı fərqləndirmək lazımdır. Obsessiya, insanın iradəsindən kənar yaranan, təkrarlanan və yüksək səviyyədə narahatlıq yaradan düşüncələrdir. Məsələn, əllərin çirkli olması, ocağın söndürülməməsi və ya pis bir hadisənin baş verəcəyi qorxusu geniş yayılmış obsessiyalardır.
Kompulsiyalar isə bu obsessiv düşüncələrin yaratdığı gərginliyi və narahatlığı azaltmaq məqsədilə icra edilən təkrarlanan davranışlar və ya zehni rituallardır. Əlləri dəfələrlə yumaq, qapını dəfələrlə yoxlamaq və ya müəyyən sayda saymaq bu növ davranışlara nümunə göstərilə bilər.
OKB Simptomları və Tez-tez Rast Gəlinən Hallar
OKB-nin simptomları fərqli formalarda təzahür edə bilər. Bu əlamətlər adətən insanın gündəlik rutinini pozur və emosional tükənməyə səbəb olur. Əgər bu davranışlar gündə 1 saatdan çox vaxtınızı alırsa və həyat keyfiyyətinizi aşağı salırsa, bu vəziyyət klinik OKB hesab olunur.
Tez-tez Rast Gəlinən Obsessiyalar
İnsanların ən çox qarşılaşdığı obsessiv düşüncələr aşağıdakılardır:
- Çirklənmə qorxusu (mikroblar, viruslar və ya toksinlər);
- Özünə və ya başqasına zərər verməkdən, yaxud utanmaqdan qorxmaq;
- Dini günah və ya əxlaqi pozuntu ilə bağlı obsesiv düşüncələr;
- Simmetriya və mükəmməllik ehtiyacı;
- Pis bir hadisə baş verəcəyi ilə bağlı davamlı və əsassız qorxu.
Tez-tez Rast Gəlinən Kompulsiyalar
Narahatlığı yatırmaq üçün icra edilən bəzi tipik kompulsiyalar bunlardır:
- Həddindən artıq tezliklə əl yuma və bədəni təmizləmə;
- Qapı, ocaq və ya işıq kimi cihazların davamlı yoxlanılması;
- Əşyaların düzülüşünü sabit saxlamaq və simmetrik düzəltmək;
- Təkrarlama və sayma ritualları (məsələn, bir duanı 7 dəfə oxumaq);
- Zehni dualar və ya "əks düşüncə" yaratmaqla özünü sakitləşdirmə cəhdləri.
OKB-nin Səbəbləri və Risk Faktorları
Obsesif-Kompulsif Pozuntunun yaranmasında bir çox fərqli faktor rol oynayır. Aşağıdakı cədvəldə bu faktorların qısa izahı verilmişdir:
| Faktor | İzah |
|---|---|
| Genetik meyl | Ailədə OKB və ya digər anksiyete pozuntuları olanlarda risk daha yüksəkdir. |
| Beyin kimyası | Serotonin balanssızlığı, frontal və limbik sistemdəki funksional fərqlər. |
| Travmalar | Uşaq yaşda yaşanan psixoloji/fiziki zorakılıq və ya ciddi qorxular. |
| Şəxsiyyət tipi | Perfeksionist, kontrol ehtiyacı yüksək və narahatlığa meyilli insanlar. |
| Neyropsixoloji faktorlar | Bəzi uşaqlarda streptokok infeksiyası sonrası yaranan PANDAS sindromu. |
Diaqnostika və Müalicə Metodları
OKB-nin diaqnozu mütəxəssis psixoloq və ya psixiatr tərəfindən aparılan klinik müsahibə nəticəsində qoyulur. Bu prosesdə DSM-5 diaqnostik kriteriyaları əsas götürülür. Dəqiq qiymətləndirmə vacibdir, çünki OKB bəzən anksiyete, depressiya, şizofreniya və ya tiklər ilə qarışdırıla bilər.
1. Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT)
Bu metod OKB müalicəsində ən effektiv və elmi əsaslı yanaşmadır. Terapiya daxilində tətbiq edilən ERP (Exposure & Response Prevention) texnikası ilə pasiyent obsessiv düşüncə ilə qarşı-qarşıya gətirilir (exposure) və kompulsiyanı etməməsi təmin edilir (response prevention). Beləliklə, beynə "təhlükə keçdi" mesajı öyrədilir və düşüncə-emosiya-davranış əlaqəsi yenidən qurulur.
2. Dərman Müalicəsi
Müalicə prosesində adətən SSRİ qrupu antidepresanlar (məsələn: fluoksetin, sertralin, fluvoxamin) istifadə olunur. Lazım gəldikdə anksiyolitik və ya antipsikotiklər də əlavə edilə bilər. Dərmanlar mütləq həkim nəzarəti ilə və minimum 12 həftəlik kurslarla tətbiq edilməlidir.
3. Əlavə Üsullar və Dəstək
- Mindfulness və nəfəs məşqləri narahatlıq səviyyəsini tanzimləməyə kömək edir.
- Ailə terapiyası vasitəsilə yaxın çevrənin maarifləndirilməsi və xəstəyə dəstək olması təmin edilir.
- Özünü müşahidə dəftəri tutaraq obsessiyaların başlama vaxtını və növünü qeyd etmək fərqindəliyi artırır.
Nəticə
Obsesif-Kompulsif Pozuntu zəhmətli bir proses olsa da, tamamilə müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir. Unutmaq olmaz ki, beynimizə gələn hər fikir mütləq doğru və ya təhlükəli deyil. Əsas məsələ bu fikirlərə qarşı sərgilədiyimiz münasibətdir. Peşəkar terapiya və doğru yanaşma ilə OKB idarə oluna, həyat keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıla bilər.
