Özünə zərər
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Özünə Zərər Vermə Davranışı Nədir?
Özünə zərər vermə, fərdin daxili dünyasında yaşadığı ağır emosional ağrını fiziki müstəviyə köçürməsi ilə xarakterizə olunan mürəkkəb bir vəziyyətdir. Bu davranış, adətən bir çıxış yolu və ya duyğusal boşalma ehtiyacı olaraq ortaya çıxsa da, ciddi fiziki və psixoloji risklər daşıyır. Bu yazıda özünə zərərin formaları, kökündə yatan psixoloji səbəblər və bu vəziyyətlə mübarizə üsulları peşəkar nöqteyi-nəzərdən təhlil edilmişdir.
Özünə Zərərin Ümumi Formaları
Özünə zərər vermə davranışı müxtəlif formalarda təzahür edə bilər. Bu hərəkətlər çox vaxt gizli şəkildə həyata keçirilir və fərdin bədənində müxtəlif izlər buraxır:
- Kəsmə və ya cızma: Bıçaq, ülgüc və ya digər kəskin əşyalarla dərinin zədələnməsi.
- Fiziki zərbə: Bədənə birbaşa zərbə vurmaq və ya divara başla vurmaq.
- Dəri zədələnməsi: Dırnaqlarla dərini dırmalamaq və ya qoparmaq.
- Termal zərərlər: Yanıq (məsələn, siqaretlə yandırmaq) və ya həddindən artıq soyuqla bədənə zərər vermək.
- Zərərverici vərdişlər: Saç yolmaq və ya dırnaq yemək kimi təkrarlanan davranışlar.
Özünə Zərərin Psixoloji Səbəbləri
Bu davranışın arxasında yatan amillər fərddən-fərdə dəyişsə də, əsasən aşağıdakı psixoloji faktorlar ön plana çıxır:
| Səbəb Faktoru | Təsviri |
|---|---|
| Duyğusal Boşalma | Fərdin özünü ifadə edə bilməməsi və emosional ağrını fiziki ağrı ilə əvəzləməsi. |
| Stress və Anksiyete | Yüksək dərəcədə narahatlıq, gərginlik və ya ağır depressiya vəziyyətləri. |
| Travma Keçmişi | Uşaqlıqda yaşanan istismar, fiziki və ya emosional travmalar. |
| Özünü Cəzalandırma | Fərdin özünü dəyərsiz hiss etməsi nəticəsində yaranan cəza ehtiyacı. |
| Sosial Təcrid | Təklik və ətrafındakılar tərəfindən anlaşılmamaq hissi. |
Özünə Zərərin Yarada Biləcəyi Risklər
Özünə zərər vermə mütəmadi hala çevrildikdə həm fiziki, həm də psixi sağlamlıq üçün ciddi təhlükələr yaradır. Bu risklərə fiziki yaralanmalar və infeksiyalar, bədəndə qalan daimi izlər və zədələr daxildir. Psixoloji tərəfdən isə depressiya, TSSB (Travma Sonrası Stress Pozuntusu) və anksiyete vəziyyəti daha da ağırlaşaraq fərdi uzunmüddətli emosional və sosial təcridə sürükləyə bilər.
Özünə Zərərin Siqnallarını Necə Tanımaq Olar?
Ətrafınızdakı birinin bu vəziyyətdən əziyyət çəkdiyini anlamaq üçün aşağıdakı xəbərdarlıq siqnallarına diqqət yetirməlisiniz:
- Bədəndə səbəbi izah edilməyən və gizlədilən yaralar.
- İsti havalarda belə bədəni tam örtən uzunqollu paltarların geyinilməsi.
- Tez-tez müşahidə olunan kədər, əsəb və ya həddindən artıq gərginlik.
- “Özümü hiss etmək üçün başqa yolum yoxdur” tipli ümidsiz ifadələrin işlədilməsi.
Özünə Zərərlə Mübarizə və Müalicə Üsulları
Özünə zərər vermə davranışı ilə mübarizə aparmaq və bu döngünü qırmaq üçün kompleks yanaşma tələb olunur:
1. Alternativ İfadə Üsulları
Fərdin emosiyalarını sağlam yollarla ifadə etməsi təşviq edilməlidir. Rəsm çəkmək, yazı yazmaq, musiqi dinləmək və ya idmanla məşğul olmaq effektiv emosional boşalma yollarıdır.
2. Dəstəkləyici Münasibət
Fərdlə ünsiyyət qurarkən tənqid və ya günahlandırmadan qaçınmaq vacibdir. Onun özünü dinlənilmiş və qəbul edilmiş hiss etməsi sağalma prosesinin ilk addımıdır.
3. Peşəkar Psixoloji Dəstək
Koqnitiv-Davranışçı Terapiya (KDT) və Dialektik Davranış Terapiyası bu davranışların müalicəsində ən effektiv üsullardır. Peşəkar dəstək fərdin daxili gərginliyini idarə etməsinə kömək edir.
4. Narahatlığı Tənzimləmə Bacarıqları
Stress və güclü duyğularla başa çıxmaq üçün sağlam texnikaların öyrənilməsi, fərdin özünə zərər vermə ehtiyacını azaldır.
5. Təcili Tibbi Yardım
Unutmayın ki, özünə zərər vermə halları həyati təhlükə yaratdıqda, vaxt itirmədən həkim və ya psixiatra müraciət edilməlidir.
Vacib Qeyd: Özünə zərər vermə bir “dəlicə davranış” deyil; bu, kökündə dərin emosional ehtiyac və ağrı yatan bir yardım çağırışıdır. Düzgün dəstək və müalicə ilə bu davranışın aradan qaldırılması mümkündür.
