Periferik arteriya xəstəliyi nədir?

Periferik arteriya xəstəliyinin əsas səbəbi:

PAX əsasən ateroskleroz səbəbindən yaranır. Ateroskleroz zamanı arteriyaların divarında yağ, xolesterol və digər maddələr yığılaraq lövhələr (plaklar) əmələ gətirir. Bu lövhələr damarları daraldır və ya tıxayır, bu da qan axınının azalmasına səbəb olur. Nəticədə əzələlər və toxumalar kifayət qədər oksigen və qida maddələri ala bilmir, bu da ayaqlarda ağrı və zəiflik kimi simptomlara səbəb olur.

Periferik arteriya xəstəliyinin risk faktorları:

PAX inkişafına təsir edən bir çox risk faktoru mövcuddur. Əsas risk faktorlarına aşağıdakılar daxildir:

Siqaret çəkmək:

Siqaret çəkmək PAX üçün ən böyük risk faktorlarından biridir. Siqaret, damarların divarını zədələyir və aterosklerozun inkişafını sürətləndirir.

Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya):

Uzun müddətli yüksək qan təzyiqi damarların zədələnməsinə və daralmasına səbəb ola bilər.

Yüksək xolesterol:

Qanda yüksək xolesterol səviyyəsi damarların divarlarında lövhələrin yığılmasına səbəb olur və damarları daraldır.

Şəkərli diabet:

Diabetli insanlar PAX inkişafına daha çox meyillidir. Qanda yüksək şəkər səviyyəsi damarların zədələnməsinə səbəb olur və aterosklerozu sürətləndirir.

Oturaraq keçən həyat tərzi:

Hərəkətsiz həyat tərzi damar xəstəliklərinə səbəb ola bilər. Fiziki aktivliyin azlığı qan dövranının zəifləməsinə və arteriyaların daralmasına yol açır.

Yaş:

Yaş artdıqca PAX riski artır. Xüsusilə 50 yaşdan yuxarı insanlar bu xəstəliyə daha çox meyilli olurlar.

Ailə tarixi:

Ailə üzvlərində ürək və damar xəstəlikləri olan insanlarda PAX riski daha yüksəkdir.

Periferik arteriya xəstəliyinin əlamətləri:

PAX əlamətləri arteriyaların nə dərəcədə daralmasından asılı olaraq dəyişə bilər. Bəzi hallarda erkən mərhələdə heç bir simptom görünməyə bilər. Lakin xəstəlik irəlilədikcə əsas əlamətlər aşağıdakılardır:

Ayaqlarda ağrı və ya spazmlar (klodikasiya):

Ən çox rast gəlinən simptom ayaqlarda, xüsusilə baldır nahiyəsində yürüyərkən və ya hərəkət edərkən ağrı və ya spazmların olmasıdır. Bu ağrı istirahət etdikdən sonra keçər, lakin yenidən hərəkət etməklə təkrar baş verə bilər. Buna klodikasiya deyilir.

Ayaqlarda soyuqluq:

Ayaqlara kifayət qədər qan axmadığı üçün ayaqlarda, xüsusən də ayaq barmaqlarında soyuqluq hissi yaranır.

Ayaqlarda zəiflik və yorğunluq:

Qan axınının zəifləməsi əzələlərin zəifləməsinə və yürüyərkən tez yorulmağa səbəb olur.

Ayaqlarda rəng dəyişiklikləri:

Ayaqlar solğunlaşa bilər və ya dəridə mavilik (sianoz) müşahidə edilə bilər. Bu, oksigenlə zəngin qan çatışmazlığına bağlıdır.

Sağalmayan yaralar:

Ayaqlarda yaranan kiçik yaralar və ya kəsiklər çox gec sağalır və infeksiyaya meyilli olur. Bu, qan axınının zəifləməsi səbəbindən toxumaların bərpa qabiliyyətinin azalması ilə bağlıdır.

Ayaqlarda tüklərin tökülməsi və dırnaqların zəifləməsi:

Damar tıxanıqlığı səbəbindən ayaqlarda tüklərin tökülməsi və dırnaqların zəif inkişafı müşahidə edilə bilər.

Ayaqlarda uyuşma və keylik:

Qan dövranının zəif olması ayaqlarda hissiyatın azalmasına və ya ayaqların keyləşməsinə səbəb ola bilər.

Periferik arteriya xəstəliyinin ağırlaşmaları:

Müalicə edilməzsə, PAX ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər:

Damar tıxanıqlığının tam bloklanması:

Tam tıxanma qan axını tamamilə dayandırır və bu, toxuma ölümünə (gangrena) səbəb ola bilər.

Ürək xəstəlikləri və infarkt:

Periferik arteriya xəstəliyi aterosklerozun bir nəticəsi olduğundan, ürək damarlarında da eyni proses baş verə bilər. Bu, ürək xəstəlikləri və infarkt riskini artırır.

Ayaqların amputasiyası:

Qan axınının tam dayandığı hallarda toxuma ölümü baş verə bilər ki, bu da ayaqların amputasiyası ilə nəticələnə bilər.

İnsult:

Beyinə gedən damarların zədələnməsi ilə periferik arteriya xəstəliyi insult riskini artırır.

Periferik arteriya xəstəliyinin diaqnozu:

PAX diaqnozu üçün bir neçə test və müayinə aparıla bilər:

Anamnez və fiziki müayinə: Həkim xəstənin simptomları və sağlamlıq tarixini öyrənir. Ayaqlardakı qan axınını yoxlamaq üçün ayaq pulsları qiymətləndirilir.

Doppler ultrasəs: Bu test damarlardakı qan axınını ölçmək üçün istifadə olunur və daralmış və ya tıxanmış arteriyaları müəyyən etmək üçün vacibdir.

Ankle-brachial index (ABI): Bu testdə ayaq və qol təzyiqləri müqayisə edilir. Normaldan aşağı olan ABI nəticələri ayaq damarlarında tıxanıqlığa işarə edir.

Angiografiya: Damarların tam vəziyyətini göstərmək üçün kontrast maye istifadə edilərək rentgen, KT və ya MR angiografiya həyata keçirilir. Bu test damarların harada və nə qədər daraldığını göstərir.

Periferik arteriya xəstəliyinin müalicəsi:

PAX müalicəsi xəstəliyin şiddətindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Müalicənin məqsədi simptomları yüngülləşdirmək, qan axınını yaxşılaşdırmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.

1. Həyat tərzi dəyişiklikləri:

Siqareti buraxmaq: Siqareti buraxmaq PAX müalicəsində ən vacib addımlardan biridir, çünki siqaret çəkmək xəstəliyi daha da pisləşdirir.

Sağlam qidalanma: Düzgün qidalanma ilə xolesterol və qan təzyiqini nəzarətdə saxlamaq vacibdir. Yağlı və çox duzlu qidalardan qaçınılmalı, lif və vitaminlə zəngin qidalar seçilməlidir.

Fiziki fəaliyyət: Mütəmadi gəzinti və ya yüngül idman fəaliyyətləri qan dövranını yaxşılaşdırır və simptomları azaldır. Həkim tərəfindən xüsusi məşq proqramları təyin oluna bilər.

2. Dərman müalicəsi:

Xolesterol azaldan dərmanlar: Xolesterol səviyyəsini aşağı salmaq üçün statinlər təyin edilə bilər.

Qan durulaşdırıcı dərmanlar: Qan axınını yaxşılaşdırmaq və qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün antikoaqulyantlar və ya antitrombosit dərmanlar istifadə olunur.

Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar: Klodikasiya zamanı ağrını yüngülləşdirmək üçün istifadə oluna bilər.

3. Endovaskulyar prosedurlar:

Angioplastika və stent yerləşdirmə: Damarları genişləndirmək və qan axınını bərpa etmək üçün angioplastika və ya stent yerləşdirmə tətbiq oluna bilər. Bu prosedurda daralmış damarın içərisinə balon yerləşdirilir və genişləndirilir. Daha sonra stent qoyularaq damarın açıq qalması təmin edilir.

4. Bypass əməliyyatı:

Damarların tam tıxandığı hallarda bypass cərrahiyyəsi tətbiq edilir. Bu əməliyyatda tıxanmış damarın ətrafından yeni bir qan yolu yaradılır ki, qan axını bərpa olunsun.

Nəticə:

Periferik arteriya xəstəliyi, vaxtında diaqnoz və müalicə edilmədikdə ciddi sağlamlıq problemlərinə, o cümlədən toxuma ölümünə, infarkt və insulta səbəb ola bilər. Siqareti buraxmaq, sağlam qidalanmaq, mütəmadi idmanla məşğul olmaq və müalicə prosedurlarına riayət etmək xəstəliyin ağırlaşmasının qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.