Şəxsiyyət Pozğunluqları (Personality Disorders)

1. Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Əsas Xüsusiyyətləri

Uzunmüddətli və davamlıdır – Uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə başlayır və yetkinlikdə də davam edir.

Fərdin həyatının müxtəlif sahələrinə təsir edir – İş, ailə və dostluq münasibətlərində problemlər yaradır.

Uyğunlaşma çətinliyi yaradır – Normal sosial mühitə adaptasiya olmaqda çətinliklər.

Özünü dərk etmədə problemlər – Davranışlarının başqalarına təsirini anlamamaq.

2. Şəxsiyyət Pozğunluqlarının Növləri

Şəxsiyyət pozğunluqları DSM-5 və ICD-10 kimi beynəlxalq diaqnostik sistemlərə görə üç əsas kateqoriyaya bölünür:

A Qrupu: Eksantrik və Paranoid Davranışlar

Bu qrupdakı şəxslər qəribə və ya eksantrik davranışlar sərgiləyirlər.

Paranoid Şəxsiyyət Pozğunluğu

Daimi şübhə və inamsızlıq hissi.

Başqalarının ona qarşı sui-qəsd qurduğunu düşünmək.

Tənqidə qarşı həssas olmaq.

Şizoid Şəxsiyyət Pozğunluğu

Sosial əlaqələrə marağın az olması.

Emosional soyğunluq və təcrid olunma.

Tək işləməyi və yaşamağı üstün tutmaq.

Şizotipal Şəxsiyyət Pozğunluğu

Qəribə inanclar və düşüncə tərzi.

Sosial münasibətlərdə çətinlik.

Paranormal hadisələrə inanmaq və qeyri-adi davranışlar.

B Qrupu: Dramatik və Emosional Davranışlar

Bu qrupdakı şəxslər emosional olaraq qeyri-sabit və impulsiv olurlar. 4. Antisosial Şəxsiyyət Pozğunluğu (Sosiopatiya)

Başqalarına qarşı hörmətsizlik və manipulyativ davranış.

Vicdan əzabı çəkmədən insanlara zərər vermək.

Qanun pozuntularına meyillilik.

Borderline (Sərhəd) Şəxsiyyət Pozğunluğu

Hisslərin tez-tez dəyişməsi və emosional qeyri-sabitlik.

Özü və başqaları ilə bağlı qeyri-müəyyənlik.

Özünə zərər vermə və intihar meyilləri.

Histrionik Şəxsiyyət Pozğunluğu

Daimi diqqət cəlb etmə ehtiyacı.

Emosional ifrat və dramatik reaksiyalar.

Başqalarının təsdiqini qazanmaq üçün manipulyativ davranışlar.

Narsistik Şəxsiyyət Pozğunluğu

Özünü üstün və xüsusi hesab etmək.

Başqalarından daim heyranlıq gözləmək.

Empatiya göstərməkdə çətinlik çəkmək.

C Qrupu: Anxiyete və Qorxu əsaslı Şəxsiyyət Pozğunluqları

Bu qrupdakı şəxslər qorxu və narahatlıq hissləri ilə xarakterizə olunurlar. 8. Çəkingən (Avoidant) Şəxsiyyət Pozğunluğu

Sosial əlaqələrdən qaçmaq.

Rədd edilməkdən və tənqiddən qorxmaq.

Aşağı özünəinam və sosial tənhalıq.

Asılı Şəxsiyyət Pozğunluğu

Başqalarına həddindən artıq bağlılıq.

Təkbaşına qərar verməkdə çətinlik.

Ətrafdakılardan təsdiq və dəstək axtarma.

Obsesif-Kompulsiv Şəxsiyyət Pozğunluğu (Anankastik Şəxsiyyət Pozğunluğu)

Perfeksionist və qaydalara həddindən artıq bağlılıq.

Hisslərin ifadəsində çətinlik.

Fleksibil olmayan və dəyişikliklərə qarşı müqavimət göstərən düşüncə tərzi.

3. Şəxsiyyət Pozğunluğunun Səbəbləri

Şəxsiyyət pozğunluqlarının yaranma səbəbləri kompleks və müxtəlif amillərlə əlaqəlidir:

Genetik faktorlar – Ailədə şəxsiyyət pozğunluğu olan şəxslərdə daha çox rast gəlinir.

Uşaq çağında travma və istismar – Fiziki, emosional və ya cinsi istismar bu pozğunluqların yaranmasına səbəb ola bilər.

Ətraf mühitin təsiri – Uşaq tərbiyəsi, sosial münasibətlər və stresli həyat şəraiti.

Beyin kimyası və nevrobioloji amillər – Beyində serotonin və dopamin balansının pozulması.

4. Diaqnoz və Müalicə

Şəxsiyyət pozğunluqları uzunmüddətli və mürəkkəb bir hal olduğuna görə, düzgün diaqnoz və müalicə vacibdir.

Diaqnoz

Psixoloji testlər və müayinələr – Mütəxəssis tərəfindən şəxsiyyət qiymətləndirmə testləri aparılır.

Klinik müsahibə – Davranış və düşüncə tərzi haqqında məlumat toplanır.

Ailə tarixi və sosial mühitin öyrənilməsi.

Müalicə Yolları

Psixoterapiya (Danışıq terapiyası)

Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT) – Mənfi düşüncə və davranış modellərini dəyişdirmək üçün effektivdir.

Dialektik Davranış Terapiyası (DBT) – Xüsusilə borderline şəxsiyyət pozğunluğu üçün uyğundur.

Psixodinamik terapiya – Uşaqlıq travmalarını və onların indiki davranışlara təsirini araşdırır.

Dərman müalicəsi

Antidepresantlar – Depressiya və narahatlıq hallarını azaltmaq üçün.

Antipsikotik dərmanlar – Qeyri-sabit duyğular və psixotik simptomlara qarşı.

Anksiyolitiklər – Qorxu və narahatlığı azaltmaq üçün.

Sosial və ailə dəstəyi

Ailə terapiyası və sosial dəstək qrupları şəxsiyyət pozğunluğu olan insanlara kömək edə bilər.

5. Nəticə

Şəxsiyyət pozğunluqları ciddi psixi sağlamlıq problemləri yarada bilər və müalicə edilmədikdə fərdin həyat keyfiyyətini aşağı sala bilər. Erkən diaqnoz və uyğun müalicə ilə şəxsiyyət pozğunluqlarını idarə etmək və daha sağlam münasibətlər qurmaq mümkündür. Əgər siz və ya tanıdığınız biri bu simptomları yaşayırsa, peşəkar psixoloji dəstək almaq vacibdir.