Saç yolma pozğunluğu (trixotillomaniya)
Saç Yolma Pozğunluğu (Trixotillomaniya) Nədir?
Trixotillomaniya, şəxsin təkrarlanan şəkildə saç, kirpik və ya digər bədən tüklərini yolma davranışı ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Bu davranış, bəzən narahatlıq və ya streslə başa çıxmaq üçün edilir. Şəxs, bu vərdişi nəzarət altında saxlamağa çalışsa da, bəzən bu davranışı idarə etməkdə çətinlik çəkir və davranışın şiddəti artar. Trixotillomaniya, emosional və psixoloji sağlamlıqla əlaqəli ciddi bir problem ola bilər.
Trixotillomaniyanın Əlamətləri
Saç yolma pozğunluğu olan şəxslər, müəyyən bir bədən hissəsini təkrarlayaraq yolurlar və bu davranış onların gündəlik həyatlarını çətinləşdirir. Bu pozğunluğun əlamətləri aşağıdakı şəkildə özünü göstərir:
1. Təkrarlanan Saç Yolma Davranışı
Saç, kirpik və ya qaş yolma: Şəxs, saçlarını, kirpiklərini, qaşlarını və ya digər bədən tüklərini təkrarlayaraq yolur.
Bədən bölgələrinə fokuslanma: Saç yolma davranışı müəyyən bir bölgədə təkrarlanır. Məsələn, şəxs yalnız başın bir hissəsini və ya bir neçə tüklü sahəni yolur.
2. Kontrol Etmədə Çətinlik
Davranışın idarə edilməsi: Şəxs bu vərdişi idarə etməkdə çətinlik çəkir. Bəzən bu davranış, qorxu və ya narahatlıq hissinin azaldılması məqsədilə həyata keçirilir.
Bilinçli olaraq baş verməsi: Bəzən saç yolma davranışı, şəxsin bilmədiyi bir vəziyyətdə baş verir (məsələn, televizora baxarkən və ya əlləri boş olduqda).
3. Fiziki Zərərlər və Dəyişikliklər
Saç itkisi: Təyin olunan bölgələrdə saçın tökülməsi və ya zədələnməsi.
Dəri və saçlarda zədələnmə: Saç yolma davranışı dəridə yaralar, izlər və ya infeksiyalara səbəb ola bilər.
Tük köklərinin zədələnməsi: Saçın kök hissəsinin zədələnməsi, saçın normala dönməməsinə səbəb ola bilər.
4. Psixoloji və Emosional Simptomlar
Emosional narahatlıq: Saç yolma davranışına səbəb olan emosional gərginlik, stres və ya narahatlıq hissi.
Təqsir və utanc hissi: Şəxs, bu vərdişi davam etdirdiyi üçün özünü günahkar və utanc hissi keçirə bilər.
Sosial təcrid: Saç yolma pozğunluğu ilə əlaqəli olaraq şəxs, başqalarına saçlarının vəziyyətini göstərə bilmədiyi üçün sosial qarşılaşmalardan qaça bilər.
5. Davranış Dəyişiklikləri
Sosial və fiziki təcrid: Şəxs, saçlarını yolduğu üçün başqalarına görünməməyə və ya müəyyən sosial vəziyyətlərdən qaçmağa başlayır.
Məqsədli olaraq paltarları örtmək: Saç yolma nəticəsində yaranan izləri və dəyişiklikləri gizlətmək üçün şəxs öz paltarını seçərkən diqqət edir.
Trixotillomaniyanın Səbəbləri
Trixotillomaniya, müxtəlif amillərin birləşməsi ilə inkişaf edir. Bu səbəblər aşağıdakılardır:
1. Genetik Faktorlar
Trixotillomaniya, bəzi hallarda irsi ola bilər. Ailə üzvlərində anksiyete və ya obsesif-kompulsif pozğunluqları olan insanlar, bu vəziyyətin inkişaf etmə riskini artırır.
2. Beyin Kimyası və Hormonlar
Beyindəki kimyəvi maddələrin (serotonin və dopamin kimi) balanssızlığı, obsesif-kompulsif davranışlara və narahatlıq hisslərinə səbəb ola bilər. Trixotillomaniya da bu kimyəvi balanssızlıqla əlaqəli ola bilər.
3. Psixoloji Faktorlar
Stress və narahatlıq: Trixotillomaniya, narahatlıq, stress və gərginliklə başa çıxmaq üçün ortaya çıxan kompulsiv davranış ola bilər.
Təkrarlanan təcrübələr: Uşaqlıqda yaşanan travmalar və ya həddindən artıq sosial təzyiqlər, bu pozğunluğun inkişafına səbəb ola bilər.
4. Şəxsiyyət və Davranış Tərzi
Bəzi insanlar daha çox təkrarlayan davranışlara meyilli ola bilərlər. Bu, onların sosial vəziyyətlərdə və ya emosional olaraq çətinliklərlə qarşılaşdığı zaman özlərini rahatlatmağa çalışmaları ilə əlaqəli ola bilər.
Trixotillomaniyanın Müalicəsi
Trixotillomaniya müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və müxtəlif müalicə üsulları ilə idarə edilə bilər. Müalicə adətən psixoterapiya, dərman müalicəsi və sosial dəstəkdən ibarət olur.
1. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Trixotillomaniya müalicəsində ən təsirli terapiya üsullarından biridir. CBT, şəxsin saç yolma davranışlarını və əlaqəli narahatlıqları anlamağa və onları idarə etməyə kömək edir. Bu terapiya, obsesif-kompulsif davranışları azaltmaq üçün daha sağlam düşüncə və davranış formalarını inkişaf etdirir.
Motivasiya artırıcı terapiya: Bu terapiya, şəxsin müalicəyə qatılmasına və özünü dəyişdirməyə motivasiya olmasına kömək edir.
2. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar: SSRİ-lər (seçici serotonin geri alım inhibitorları) və SNRI-lər (serotonin-noradrenalin geri alım inhibitorları) kimi dərmanlar, kompulsiv davranışları və narahatlıq hissini azaldır.
Anksiyolitiklər: Bu dərmanlar narahatlıq və gərginliyi azaltmağa kömək edir, lakin uzun müddətli istifadəsi tövsiyə edilmir.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Rahatlama texnikaları: Yoga, meditasiya və nəfəs məşqləri, şəxsin emosional vəziyyətini tənzimləməyə və narahatlıq hissini azaltmağa kömək edir.
Fiziki fəaliyyət: Müntəzəm məşqlər və idman, bədən və zehin sağlamlığını yaxşılaşdırır və stresin azaldılmasına kömək edir.
4. Sosial Dəstək
Ailə və dost dəstəyi: Şəxsin ailə üzvləri və dostları tərəfindən dəstək alınması, müalicə prosesini sürətləndirə bilər.
Dəstək qrupları: Trixotillomaniya ilə mübarizə aparan insanlar arasında təcrübə paylaşmaq və bir-birinə dəstək vermək faydalı ola bilər.
Nəticə
Trixotillomaniya, təkrarlanan saç yolma davranışı ilə xarakterizə olunan, müalicə edilə bilən bir psixoloji pozğunluqdur. Psixoterapiya, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə bu pozğunluğun simptomları idarə edilə bilər. Şəxs öz saç yolma davranışını idarə etməkdə çətinlik çəkirsə, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.