Seçici mutizm

Seçici Mutizm Nədir?

Seçici mutizm, bir insanın müəyyən sosial vəziyyətlərdə və ya insanlarla qarşılaşdıqda danışmama davranışıdır. Bu pozğunluq, bir şəxsin, məsələn, məktəb, sosial tədbirlər və ya evdən kənar digər mühitlərdə qətiyyən danışmaması ilə xarakterizə olunur. Lakin, evdə və ya tanıdığı, rahat hiss etdiyi insanlarla normal şəkildə ünsiyyət qurmağa davam edir. Seçici mutizm, çox vaxt uşaqlarda müşahidə edilir, lakin bəzən böyüklərdə də görülə bilər.

Seçici Mutizmin Əlamətləri

Seçici mutizm olan bir şəxs, müəyyən sosial vəziyyətlərdə və ya mühitlərdə danışmamağı seçir. Bu vəziyyətin əsas əlamətləri aşağıdakılardır:

1. Danışmama

Şəxs, məktəb və ya digər ictimai mühitlərdə danışıqsız qalır.

Bu, yalnız bir neçə insanla (adətən yaxın ailə üzvləri) ünsiyyət qurmaqla məhdudlaşır.

2. Sosial Qorxu və Anksiyete

Danışmama davranışı, adətən, sosial qorxu ilə əlaqəlidir. Şəxs, başqaları tərəfindən mühakimə ediləcəyini və ya sosial vəziyyətdə təhqir ediləcəyini düşünərək danışmaqdan çəkinir.

3. Emosional Çətinliklər

Seçici mutizm olan uşaqlar və ya böyüklər, ümumiyyətlə, sosial vəziyyətlərdə ciddi narahatlıq və ya qorxu hissi keçirirlər.

Bu şəxs sosial vəziyyətlərdə gərginlik, stres və təlaş yaşayır, bu da onların danışmaqdan çəkinməsinə səbəb olur.

4. Fiziki Əlamətlər

Seçici mutizm, tez-tez bədən dili ilə özünü göstərir. Bu, əllərin titrəməsi, gözlə əlaqə saxlama çətinliyi və ya bədən duruşunun dəyişməsi kimi əlamətlərlə müşayiət oluna bilər.

5. Ünsiyyət Məhdudiyyətləri

Şəxs, digər insanlarla verbal ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkir, amma yazılı və ya digər qeyri-verbal ünsiyyət formalarına, məsələn, jestlərə və üz ifadələrinə müraciət edə bilər.

6. Normal Danışıq Becerisi

Seçici mutizm olan uşaqlar və ya böyüklər, yalnız müəyyən sosial mühitlərdə danışmamağı seçirlər. Lakin, evdə və ya tanıdıqları insanlarla normal şəkildə danışmağa davam edirlər. Bu, seçici mutizmin sosial təcrid deyil, sosial vəziyyətə qarşı bir qorxu reaksiyası olduğunu göstərir.

Seçici Mutizmin Səbəbləri

Seçici mutizmin dəqiq səbəbləri hələ tam olaraq bilinmir, lakin müxtəlif faktorlar bu vəziyyətin yaranmasında rol oynaya bilər:

1. Genetik və Bioloji Faktorlar

Seçici mutizm, bəzi hallarda irsi ola bilər. Ailə üzvlərində anksiyete pozğunluqları olan insanlar, bu vəziyyətə daha meylli ola bilər.

Beyindəki kimyəvi maddələrin (nevrotransmitterlər) balanssızlığı, xüsusilə serotonin səviyyələrindəki dəyişikliklər, anksiyete və sosial qorxuya yol aça bilər.

2. Sosial və Ətraf Mühit Faktorları

Keçmiş travmalar: Uşaqlıq dövründə yaşanan stresli hadisələr, təcavüz və ya sosial zorakılıq, uşaqlarda seçici mutizmin yaranmasına səbəb ola bilər.

Ailə tərbiyəsi: Ailənin çox qoruyucu olması, uşağın sosial vəziyyətlərdə danışmaqdan çəkinməsinə səbəb ola bilər. Ailə üzvlərinin çox müdaxilə etməsi və ya uşağın sosial əlaqələrdən qaçmasına təşviq edilməsi də bu vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər.

3. Sosial Fobiya və Anksiyete

Seçici mutizm çox vaxt sosial fobiya ilə əlaqələndirilir. Sosial vəziyyətlərdə və ya insanlarla qarşılaşarkən başqaları tərəfindən mühakimə ediləcəyini və ya alçaldılacağını düşünən şəxs, qorxusunu danışmama ilə aşır.

Şəxs, həddindən artıq qorxu hissi yaşadığı üçün danışmaqdan çəkinir və bunun əvəzinə izolyasiya olmağa başlayır.

4. Şəxsiyyət və Davranışsal Faktlar

Bəzi uşaqlar təbii olaraq daha utancaq və ya qorxaq olurlar, bu da onların sosial vəziyyətlərdə danışmaqdan çəkinmələrinə səbəb olur.

Seçici Mutizmin Müalicəsi

Seçici mutizm müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və müalicə adətən psixoterapiya, dərman müalicəsi və həyat tərzi dəyişikliklərindən ibarət olur.

1. Psixoterapiya

Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): Seçici mutizm olan uşaqlar və böyüklər üçün ən təsirli müalicə üsullarından biridir. CBT, şəxsin qorxularını tanımağa və sosial vəziyyətlərdə danışmaqla bağlı əngəlləri aşmağa kömək edir.

Eksponensial terapiya: Bu terapiya, qorxulu sosial vəziyyətlərlə tədricən qarşılaşmağa kömək edir və danışmaqla bağlı qorxuların yavaş-yavaş azaldılmasına yönəldilir.

2. Dərman Müalicəsi

Anksiyolitiklər və antidepresanlar: Seçici mutizm olan bəzi uşaqlar və ya böyüklər, anksiyete və sosial qorxu hisslərini azaltmaq üçün dərmanlardan istifadə edə bilərlər. Bu dərmanlar, sosial vəziyyətlərdə danışma qorxusunu idarə etməyə kömək edir.

3. Sosial Dəstək və Ailə Müdaxiləsi

Ailə terapiyası: Ailənin və valideynlərin dəstək verməsi, uşağın sosial vəziyyətlərdə danışmağını asanlaşdıran mühüm amillərdən biridir. Ailəyə və müəllimlərə xüsusi təlimlər və strategiyalar verilməsi uşağın sosial mühitdə daha rahat olmasına kömək edə bilər.

4. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri

Sosial bacarıqların tədrisi: Sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi, uşağın sosial mühitdə daha rahat hiss etməsini təmin edə bilər.

Pozitiv təcrübələr və motivasiya: Uşağın özünə inamını artırmaq üçün pozitiv təcrübələr yaratmaq, onların sosial qarşılaşmalarda daha çox iştirak etmələrinə kömək edə bilər.

Nəticə

Seçici mutizm, uşaqlarda və bəzən böyüklərdə görülən sosial anksiyete bozukluğudur və sosial vəziyyətlərdə danışmaqdan çəkinmə ilə özünü göstərir. Bu vəziyyət düzgün müalicə ilə idarə edilə bilər və psixoterapiya, dərman müalicəsi və sosial dəstək bu pozğunluğu azaldmaq üçün effektiv üsullar təmin edir. Uşaqlarda və böyüklərdə seçici mutizm əlamətləri müşahidə edilərsə, mütəxəssisə müraciət etmək və müvafiq müalicəyə başlamaq vacibdir.