Seçici mutizm
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Seçici Mutizm Nədir?
Seçici mutizm, fərdin müəyyən sosial vəziyyətlərdə və ya müxtəlif insanlarla qarşılaşdıqda danışmama davranışı ilə xarakterizə olunan bir pozğunluqdur. Bu vəziyyətdə olan şəxslər məktəb, sosial tədbirlər və ya evdən kənar digər mühitlərdə qətiyyən danışmırlar. Lakin həmin şəxslər evdə, özlərini rahat hiss etdikləri və yaxın tanıdıqları insanların yanında normal ünsiyyət qurmağa davam edirlər. Seçici mutizm əsasən uşaqlıq dövründə müşahidə edilsə də, bəzi hallarda böyüklərdə də rast gəlinən bir vəziyyətdir.
Seçici Mutizmin Əsas Əlamətləri
Seçici mutizmdən əziyyət çəkən fərdlər müəyyən mühitlərdə səssiz qalmağı üstün tuturlar. Bu pozğunluğun müəyyən edilməsində aşağıdakı əlamətlər mühüm rol oynayır:
- Danışmama Davranışı: Şəxs məktəb və ya ictimai yerlərdə tamamilə səssiz qalır. Ünsiyyət yalnız çox yaxın ailə üzvləri ilə məhdudlaşır.
- Sosial Qorxu və Anksiyete: Danışmamaq qərarı adətən dərin bir sosial qorxu ilə bağlıdır. Fərd başqaları tərəfindən mühakimə olunacağını və ya alçaldılacağını düşünərək susmağı seçir.
- Emosional Çətinliklər: Sosial vəziyyətlərdə ciddi narahatlıq, stres və təlaş hissi yaşanır. Bu emosional gərginlik birbaşa danışmaqdan çəkinməyə səbəb olur.
- Fiziki Əlamətlər: Bu vəziyyət çox vaxt bədən dili ilə özünü büruzə verir. Əllərin titrəməsi, göz təmasından qaçmaq və ya bədən duruşunun kəskin dəyişməsi kimi fiziki reaksiyalar müşahidə olunur.
- Ünsiyyət Məhdudiyyətləri: Verbal (şifahi) ünsiyyət çətin olsa da, fərd jestlər, üz ifadələri və ya yazılı qeydlər kimi qeyri-verbal ünsiyyət formalarından istifadə edə bilər.
- Normal Danışıq Bacarığı: Bu şəxslər əslində danışma qabiliyyətinə malikdirlər. Onların susması sosial təcrid deyil, konkret vəziyyətlərə qarşı inkişaf edən bir qorxu reaksiyasıdır.
Seçici Mutizmin Yaranma Səbəbləri
Seçici mutizmin dəqiq səbəbləri tam müəyyən edilməsə də, mütəxəssislər bir neçə əsas faktorun bu vəziyyətə təsir etdiyini vurğulayırlar:
1. Genetik və Bioloji Faktorlar
Bu pozğunluq bəzi hallarda irsi xüsusiyyət daşıya bilər. Ailəsində anksiyete pozğunluğu olan şəxslərdə seçici mutizmə meyllilik daha yüksəkdir. Həmçinin beyindəki serotonin kimi nevrotransmitterlərin balanssızlığı sosial qorxunun yaranmasında təsirli ola bilər.
2. Sosial və Ətraf Mühit Faktorları
Uşaqlıq dövründə yaşanan travmalar, stresli hadisələr və ya sosial zorakılıq bu vəziyyəti tətikləyə bilər. Digər tərəfdən, ailənin həddindən artıq qoruyucu olması və ya uşağın sosial əlaqələrdən qaçmasına şərait yaradan müdaxiləçi tərbiyə üsulları da səbəblər arasındadır.
3. Sosial Fobiya və Şəxsiyyət Faktoru
Seçici mutizm çox vaxt sosial fobiya ilə sıx əlaqəlidir. Başqaları tərəfindən mühakimə olunma qorxusu fərdi izolyasiyaya sövq edir. Bundan əlavə, təbii ucaqlıq və ya qorxaqlıq kimi şəxsiyyət xüsusiyyətləri də bu davranışın formalaşmasına zəmin yaradır.
Seçici Mutizmin Müalicə Üsulları
Seçici mutizm peşəkar yanaşma ilə müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir. Müalicə prosesində tətbiq olunan əsas metodlar aşağıdakılardır:
| Müalicə Üsulu | Təsviri |
|---|---|
| Psixoterapiya | Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT) və eksponensial terapiya ilə qorxuların üzərinə gedilir. |
| Dərman Müalicəsi | Anksiyete və sosial qorxu hisslərini azaltmaq üçün anksiyolitiklər və antidepresanlar istifadə oluna bilər. |
| Sosial Dəstək | Ailə terapiyası və müəllimlərin iştirakı ilə uşağın sosial mühitdə rahatlığı təmin edilir. |
| Yaşam Tərzi | Sosial bacarıqların inkişafı və özünə inamı artıran pozitiv təcrübələrin yaradılması. |
Nəticə
Seçici mutizm, həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə rast gəlinən ciddi bir sosial anksiyete pozğunluğudur. Düzgün diaqnoz və müvafiq müalicə planı ilə bu vəziyyəti idarə etmək mümkündür. Əlamətlər müşahidə edildiyi təqdirdə, vaxt itirmədən bir mütəxəssisə müraciət etmək fərdin sosial həyata adaptasiyası üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
