Sosial Fobiya Nədir? Səbəbləri, Simptomları və Müalicəsi
Sosial Fobiyanın Əsas Simptomları
Sosial fobiya müxtəlif sosial vəziyyətlərdə fərqli formalarda özünü göstərə bilər. Ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
1. Emosional və Psixoloji Simptomlar
İnsanlarla ünsiyyətdən çəkinmək və qorxmaq
Utancverici və ya alçaldıcı bir şey edəcəyindən narahat olmaq
İnsanların ona diqqət yetirməsindən və tənqid etməsindən hədsiz dərəcədə qorxmaq
Sosial tədbirlərdən və ictimai danışıqdan çəkinmək
İnsanlarla göz təması qurmaqdan qaçmaq
Başqalarının fikirlərindən həddindən artıq narahat olmaq
2. Fiziki Simptomlar
Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi (təsirə bağlı olaraq panik atak)
Əllərin və ya bədənin titrəməsi
Üzün qızarması (qorxu və ya utanca bağlı)
Nəfəs darlığı və ya nəfəs almada çətinlik
Mədə bulanması və ya ürəkbulanma hissi
Tərləmə və baş gicəllənməsi
3. Davranış Simptomları
Sosial tədbirlərdən uzaq durmaq və ya onlara getməmək
Yeni insanlarla tanış olmaqdan və ictimai danışmaqdan çəkinmək
İctimai yerlərdə yemək yeməkdən, telefonda danışmaqdan və ya insanlarla üz-üzə ünsiyyətdən qaçmaq
Özünü sosial mühitlərdə narahat hiss etdiyinə görə spirtli içki və ya digər rahatladıcı vasitələrdən istifadə etməyə cəhd göstərmək
Sosial Fobiyanın Səbəbləri
Sosial fobiya kompleks bir psixoloji pozuntudur və müxtəlif faktorlarla bağlı ola bilər:
Genetik Faktorlar
Ailəsində sosial fobiya və ya digər anksiyete pozuntusu olan insanlarda bu problemə rast gəlinmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Beyin Kimyası və Sinir Sistemi
Beyində serotonin balanssızlığı və ya amiqdala adlı bölgənin həddindən artıq aktivliyi insanın qorxu və narahatlıq hissini artıraraq sosial fobiyaya səbəb ola bilər.
Uşaqlıq Təcrübələri və Travmalar
Utancverici və ya travmatik sosial təcrübələr (məsələn, məktəbdə zorakılığa məruz qalmaq, ailədə ciddi tənqid olunmaq) sosial fobiya inkişaf etdirməyə səbəb ola bilər.
Düşüncə Tərzi və Özünü Qiymətləndirmə
Sosial fobiyası olan insanlar özlərini başqalarından daha aşağı hiss edə bilər və sosial vəziyyətlərdə uğursuz olacaqlarına dair mənfi inanclar inkişaf etdirə bilərlər.
Mədəniyyət və Cəmiyyətin Təsiri
Bəzi cəmiyyətlərdə insanın sosial statusu və ictimai görünüşü çox vacib hesab olunduğuna görə, insanlar bu mühitlərdə daha çox sosial təzyiq hiss edə bilər.
Sosial Fobiyanın Müalicə Yolları
Sosial fobiya müalicə edilə bilən bir vəziyyətdir və müxtəlif terapiya və yanaşmalarla idarə oluna bilər:
1. Psixoterapiya və Dəstək
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT)
Sosial fobiyada ən təsirli terapiya üsullarından biridir.
Mənfi düşüncələri və qorxuları dəyişdirməyə kömək edir.
Sosial bacarıqları artırmaq üçün real həyatda tətbiq olunan texnikalar öyrədilir.
Ekspozisiya Terapiyası
Pasiyenti tədricən qorxduğu sosial vəziyyətlərə alışdırmaq üçün istifadə olunur.
Sosial vəziyyətlərə tədricən məruz qalaraq narahatlığın azalmasına kömək edir.
Dəstək Qrupları və Sosial Bacarıq Təlimləri
Eyni vəziyyətdə olan insanlarla ünsiyyət qurmaq sosial bacarıqları inkişaf etdirməyə kömək edə bilər.
Sosial ünsiyyət və özünəinamı artırmaq üçün təlimlər faydalı ola bilər.
2. Dərman Müalicəsi
Sosial fobiya ağır hallarda dərman müalicəsi ilə də idarə edilə bilər:
Selektiv Serotonin Geri Alım İnhibitorları (SSRI-lər) (məsələn, Sertralin, Fluoksetin)
Beta-Blokerlər – Fiziki simptomları (ürək döyüntüsü, titrəmə) azaltmaq üçün istifadə edilir.
Benzodiazepinlər – Qısamüddətli narahatlığı azaltmaq üçün istifadə oluna bilər, lakin asılılıq yaratma riski olduğu üçün ehtiyatla işlədilir.
3. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri və Özünü İdarəetmə Texnikaları
Meditasiya və nəfəs məşqləri – Stresi və narahatlığı idarə etməyə kömək edə bilər.
İdman və fiziki fəaliyyət – Endorfin səviyyəsini artıraraq anksiyete simptomlarını azalda bilər.
Kiçik addımlarla sosial vəziyyətlərə alışmaq – Gündəlik həyatda kiçik sosial tapşırıqlar yerinə yetirərək qorxularla üzləşmək (məsələn, mağazada kassir ilə danışmaq, ictimai yerlərdə daha çox vaxt keçirmək).
Özünü pozitiv düşüncələrə alışdırmaq – “Mən bunu bacararam” kimi müsbət təsdiqlərlə özünəinamı artırmaq.
Nəticə
Sosial fobiya gündəlik həyatda ciddi maneələr yaratsa da, düzgün müalicə və yanaşmalarla idarə oluna bilər. Əgər sosial qorxu gündəlik fəaliyyətlərinizə mane olursa, psixoloq və ya psixiatr ilə məsləhətləşmək vacibdir. Unutmayın ki, sosial fobiya zamanla və davamlı terapiya ilə aradan qaldırıla bilən bir vəziyyətdir.