Travma Sonrası Stress Bozukluğu (TSSB)
🔍 TSSB nədir?
TSSB, travmatik bir hadisədən sonra beynin normal “təhlükə cavab sisteminin” pozulması ilə yaranır.
Bu vəziyyətdə insan təhlükə artıq keçsə də, bədən və zehn sanki hələ də o anda qalır.
💥 Hansı hadisələr TSSB-yə səbəb ola bilər?
Fəlakət, qəza və təbii afətlər (zelzələ, yanğın)
Müharibə və ya zorakı hücumlar
Seksual və ya fiziki zorakılıq
Uşaqlıq travmaları (zorakılıq, laqeydlik)
Ani ölümə şahid olmaq
Xəstəlik, ağır əməliyyat və ya doğuş travması
Travma – hadisənin özü deyil, o hadisənin insanda yaratdığı daxili təsirdir. Eyni hadisə bir insanda TSSB yarada bilər, digərində isə yaratmaya bilər.
⚠️ TSSB-nin əsas əlamətləri:
Əlamət qrupuİzah
1. Yenidən yaşamaqTravmanı təkrar-təkrar xatırlamaq, kabuslar, “sanki yenidən oradayam” hissi (flashback)
2. QaçınmaTravmanı xatırladan insanlardan, yerlərdən, söhbətlərdən uzaq durmaq
3. Həddindən artıq həyəcan (hiperarousal)Ani səs-küyə reaksiya, yuxusuzluq, əsəbilik, diqqət çətinliyi
4. Mənfi düşüncə və duyğularÖzünü günahkar hiss etmək, gələcəkdən ümidsizlik, sevinc hissinin itməsi
🧪 TSSB diaqnozu necə qoyulur?
Psixoloq və ya psixiatr tərəfindən Diaqnostik Müsahibə ilə qoyulur
Simptomların ən az 1 ay davam etməsi lazımdır
DSM-5 meyarları və PCL-5 adlı testlərdən istifadə oluna bilər
🧠 Beyində nələr baş verir?
Amygdala (təhlükəni tanıyan hissə) həddindən artıq aktivləşir
Prefrontal korteks (mantiq və qərar hissəsi) zəifləyir
Hippokampus (xatirə mərkəzi) hadisəni “keçmişdə qalmış kimi” tanıya bilmir — sanki travma bu gün baş verir
🩺 TSSB üçün müalicə yolları:
✅ 1. Travma fokuslu Koqnitiv-Davranış Terapiyası (TF-KDT)
TSSB üçün ən çox sübutlanmış təsirə sahib terapiyadır
Travmatik düşüncələri və yaddaşları təhlükəsiz şəraitdə emal etməyə kömək edir
✅ 2. EMDR (Göz Hərəkətləri ilə Desensitizasiya və Yenidən Emal)
Travmatik xatirələrin beynin “yaddaş sistemində” daha neytral şəkildə yerləşməsinə yardım edir
Yüksək təsirli, xüsusilə savaş, zorakılıq və qəzalar sonrası
✅ 3. Dərman müalicəsi
SSRİ antidepresanlar (sertralin, fluoksetin və s.) – qorxu və narahatlıq simptomlarını azaldır
Həkim tərəfindən qərar verilir
✅ 4. Dəstək qrupu və psixoedukasiya
Travma keçirmiş insanlarla paylaşmaq şəfa prosesini gücləndirə bilər
Travmanın nə olduğunu anlamaq – kontrol və güvən hissini geri qazandırır
💡 Evdə özünə kömək üçün:
Nəfəs və torpaqlanma texnikaları: "Buradayam, indi və burdayam" deməyi xatırladan məşqlər
Jurnal yazmaq: Duyğularını ifadə etmək beynin emal etmə prosesini sürətləndirir
Bədənə qulaq asmaq: Gəzinti, yumşaq idman, yoqa – gərginliyi azaldar
Zorla unutmağa çalışma: Əksinə, təhlükəsiz şəraitdə hissləri tanımaq və onlara şəfqətlə yanaşmaq müalicəyə kömək edir
🧩 TSSB ilə bağlı miflər:
MİFHəqiqət
“Zəif insanlar TSSB olur.”❌ Yalan. Güclü, sağlam insanlar da travmadan sonra bu vəziyyəti yaşaya bilər.
“Unutmaq lazımdır.”❌ Əksinə. Təhlükəsiz və düzgün yolla xatırlayıb emal etmək daha doğrudur.
“Zamanla keçər.”❌ Hər zaman deyil. TSSB illərlə davam edə bilər və müalicə olunmazsa dərinləşə bilər.
📌 Nəticə:
Travma yaşamaq utanc deyil. Onunla yaşayıb susmaq – bədəni və ruhu tənha buraxmaqdır.
TSSB – keçmişdə baş vermiş hadisənin, beyində “bu gün hələ də təhlükə var” kimi kodlanmasıdır.
Bu, müalicə oluna bilən bir vəziyyətdir və tək deyilsən.