Piylənmə (Obezite): Nədir, Səbəbləri, Riskləri və Müalicəsi
📏 Piylənmənin dərəcəsi necə müəyyən olunur?
Ən geniş istifadə edilən ölçü göstəricisi:
🔢 Bədən Kütlə İndeksi (BKİ/BMI)
Formul:
BKI˙=C¸əki (kg)Boy (m)2\text{BKİ} = \frac{\text{Çəki (kg)}}{\text{Boy (m)}^2}BKI˙=Boy (m)2C¸əki (kg)
BKİ (BMI)Qiymətləndirmə
18.5 altıZəif bədən çəkisi
18.5 – 24.9Normal
25 – 29.9Artıq çəki
30 – 34.91-ci dərəcəli piylənmə
35 – 39.92-ci dərəcəli piylənmə
40 və yuxarıMorbid (ağır) piylənmə
🔴 Qarın çevrəsi də əhəmiyyətlidir:
Qadınlarda > 88 sm
Kişilərdə > 102 sm — visseral piylənmə riski artmışdır.
🧬 Əsas səbəblər
Həddindən artıq və balanssız qidalanma
(şəkərli, yağlı, kalorili qidalar, fast-food)
Fiziki hərəkətsizlik
Genetik meyillilik
Hormon pozğunluqları
– Hipotiroidizm, insulin müqaviməti, Cushing sindromu
Psixoloji faktorlar
– Stress, depressiya, emosional yemə
Yuxusuzluq və nizamsız həyat tərzi
Dərmanlar
– Antidepresantlar, kortikosteroidlər, antipsikotiklər
⚠️ Piylənmənin yaratdığı risklər
SistemXəstəlik
❤️ Ürək-damarHipertoniya, infarkt, insult
🩺 EndokrinTip 2 diabet, insulin müqaviməti, hormonal pozuntular
🦴 Skelet sistemiBel, diz ağrıları, oynaq pozuntuları
🌬️ TənəffüsYuxuda tənəffüs durmaları (apne), astma
🎯 OnkolojiDöş, qalın bağırsaq, prostat xərçəngi riski artır
🧠 PsixolojiDepressiya, sosial təcrid, özgüvən itkisi
🛠️ Müalicə və idarə üsulları
1. Qidalanma dəyişikliyi (pəhriz)
Az kalorili, protein yönümlü, liflə zəngin menyu
Sadə şəkər və doymuş yağlardan uzaq durmaq
Kiçik porsiyalar, tez-tez və balanslı yemək
2. Fiziki aktivlik
Həftədə ən az 150 dəqiqə orta intensivlikdə məşq
Gündəlik addım sayı: min. 7.000–10.000
3. Davranış terapiyası və psixoloji dəstək
Emosional yemək vərdişlərinin dəyişdirilməsi
Qidalanma və bədənə dair yanlış inanc və travmaların işlənməsi
4. Dərman müalicəsi (həkim təyinatı ilə!)
Orlistat, liraglutide, semaglutide kimi piylənməyə təsir edən dərmanlar
5. Bariatrik cərrahiyyə
Morbid piylənmə və digər yolların uğursuz olduğu hallarda tətbiq edilir
Mədə balonları, mədə kəsilməsi (sleeve), bypass əməliyyatları
🌿 Piylənmədən qorunma yolları
Sağlam qidalanma vərdişlərini uşaq yaşından formalaşdırmaq
Gündəlik aktiv həyat tərzi
Nizamlı yuxu və stressin idarəsi
Müntəzəm tibbi yoxlamalar və bədən ölçülərinin izlənməsi
✅ Nəticə
Piylənmə — sadəcə artıq çəki deyil, sağlamlığa real təhdiddir. Lakin düzgün qidalanma, fiziki aktivlik, psixoloji dəstək və ehtiyac varsa tibbi müdaxilə ilə tamamilə idarə oluna bilən bir vəziyyətdir.