Psixologiyada müdafiə mexanizmləri

Psixoloji Müdafiə Mexanizmləri və Onların İnsan Davranışına Təsiri

Psixoloji müdafiə mexanizmləri, fərdlərin daxili və xarici gərginliklərlə başa çıxmaq, özünü emosional təhlükələrdən qorumaq üçün şüuraltı səviyyədə istifadə etdiyi strateji üsullardır. Bu mexanizmlər, narahatlıq doğuran həqiqətləri və ya qəbul edilməz duyğuları idarə etmək məqsədi daşıyır. Həm sağlam, həm də qeyri-sağlam şəkildə təzahür edə bilən bu proseslər, insanın psixi tarazlığını qorumağa xidmət edir.

Əsas Psixoloji Müdafiə Mexanizmləri

İnsan psixologiyasında ən çox rast gəlinən müdafiə mexanizmləri müxtəlif formalarda özünü göstərir. Bu mexanizmlərin hər biri fərqli bir müdafiə funksiyasını yerinə yetirir:

1. İnkar (Denial)

İnkar, insanın mövcud həqiqətləri və ya onu narahat edən hadisələri qəbul etməkdən qəti şəkildə imtina etməsidir. Məsələn, ciddi sağlamlıq problemləri olan bir şəxsin xəstəliyini qəbul etməyərək həkimə getməməsi və ya vəziyyətin zərərliliyini görməzdən gəlməsi bu mexanizmə nümunədir.

2. Repressiya (Repression)

Repressiya, neqativ və ya qəbul edilməz hesab olunan duyğu və düşüncələrin şüuraltına itilməsi prosesidir. Bu zaman insan, özünə ağrı verən və ya onu narahat edən keçmiş təcrübələri tamamilə unutmağa çalışaraq onları şüurlu yaddaşından uzaqlaşdırır.

3. Proyeksiya (Projection)

Proyeksiya mexanizmində insan, özündə olan lakin qəbul etmədiyi mənfi xüsusiyyətləri və duyğuları başqalarına aid edir. Məsələn, daxilində aqressiya olan birinin qarşısındakı şəxs haqqında "o mənə qarşı əsəbidir" deyə düşünməsi, öz hisslərini başqasına proyeksiya etməkdir.

4. Rasionalizasiya (Rationalization)

İnsanlar bəzən səhv davranışlarını və ya qəbul edilməz hisslərini məntiqi bir çərçivəyə salmağa çalışırlar. Rasionalizasiya, qeyri-şüuri olaraq edilən səhvlərdən sonra özünü yaxşı hiss etmək üçün müxtəlif məntiqi bəhanələr irəli sürməkdir.

5. Disosiasiya (Dissociation)

Disosiasiya, şok və ya ağır travmatik hadisələr zamanı insanın özünü emosional və zehni olaraq reallıqdan ayırmasıdır. Bu vəziyyət, ağır bir hadisə anında insanın hissizləşməsi və ya gerçəkliyi qəbul edə bilməməsi ilə nəticələnə bilər.

6. Reaksiyaların Formalaşması (Reaction Formation)

Bu mexanizm zamanı insan, içindəki gizli istəklərin və ya duyğuların tamamilə əksini nümayiş etdirir. Məsələn, əslində qorxduğu bir şeyi çox sevdiyini iddia etmək və ya daxili nifrətini həddindən artıq sevgi nümayişi ilə gizlətmək reaksiyaların formalaşması hesab olunur.

7. Sublimasiya (Yüksek Obyektivləşdirmə)

Sublimasiya, neqativ və ya sosial cəhətdən arzuolunmaz duyğuları cəmiyyət tərəfindən qəbul edilən faydalı fəaliyyətlərə çevirməkdir. Məsələn, daxili təcavüzkar hissləri olan birinin bu enerjini idman və ya yaradıcılıq fəaliyyəti ilə düzgün istiqamətə yönləndirməsi buna misaldır.

8. İzolyasiya (Isolation)

İzolyasiya zamanı insan, emosional cəhətdən ağrılı olan bir hadisəni öz düşüncə və təcrübəsindən ayırır. Bu yolla fərd, hadisəni xatırlasa da, onun yaratdığı ağır hisslərlə üzləşməkdən qaçır.

Müdafiə Mexanizmlərinin İdarə Edilməsi

Psixoloji müdafiə mexanizmləri gündəlik həyatda müvəqqəti olaraq istifadə edildikdə faydalı ola bilər. Lakin bu mexanizmlərin uzunmüddətli və davamlı istifadəsi fərdin reallıqla əlaqəsini zəiflədə bilər. Aşağıdakı cədvəldə bu mexanizmlərin ümumi xüsusiyyətləri xülasə edilmişdir:

Nəticə etibarilə, bu mexanizmlər həyatın bir parçası olsa da, onların həddindən artıq istifadəsi halında psixoloji dəstək və peşəkar terapiya almaq vacibdir.