Amnestik Bozukluklar
Amnestik Bozukluklar Nədir?
Amnestik bozukluklar, yaddaş funksiyasının pozulması ilə əlaqəli bir psixoloji vəziyyətdir. Bu pozğunluqlar, xüsusilə keçmiş məlumatları xatırlama və ya yeni məlumatları yadda saxlama qabiliyyətini itirmə ilə xarakterizə edilir. Amneziya həm psixoloji, həm də nevroloji səbəblərdən qaynaqlana bilər və adətən ciddi beyin zədələnmələri və ya psixoloji travmaların nəticəsi olaraq inkişaf edir.
Amnestik Bozuklukların Əlamətləri
Amnestik bozukluğun əsas əlaməti yaddaşın itirilməsidir. Bu pozğunluğun simptomları aşağıdakılardır:
1. Yaddaş İtkisi
Keçmiş məlumatların itkisi: Retroqrad amneziya, şəxs keçmişdə baş vermiş hadisələri və ya məlumatları unudursa, bu vəziyyəti əhatə edir. Şəxs keçmiş həyatını, ailə üzvlərini, iş həyatını və digər əhəmiyyətli məlumatları unuda bilər.
Yeni məlumatların yadda saxlanılmaması: Anteroqrad amneziya, şəxs yeni məlumatları yadda saxlamaqda çətinlik çəkir. Bu vəziyyətdə, şəxs yeni şeylər öyrənə bilməz və təkrarlanan olaraq məlumatları unutmağa başlar.
2. Qısa Müddətli Yaddaş İtkisi
Şəxs, qısa müddət ərzində baş verən hadisələri və ya məlumatları unudur. Məsələn, o, son zamanlarda gördüyü insanları və ya etdiyi hərəkətləri unuda bilər.
3. Şəxsiyyət və Kimlik Problemləri
Yaddaş itkisi ilə əlaqəli olaraq şəxs öz kimliyini itirmək və ya başqalarını tanımaqda çətinlik çəkmək kimi problemlərlə qarşılaşa bilər.
4. Duygusal və Davranışsal Dəyişikliklər
Yaddaşın itirilməsi şəxsiyyətin və emosional vəziyyətin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Şəxs, keçmiş hadisələrini xatırlamadığı üçün təəccüb, qorxu və ya narahatlıq hissi keçirə bilər.
5. Zaman və Məkanla Bağlı Problemlər
Şəxs, zaman və məkanla bağlı anlayışlarını itirə bilər. Bu, məsələn, əvvəlki hadisələri və ya cari vəziyyəti doğru şəkildə anlamamağa səbəb ola bilər.
Amnestik Bozuklukların Növləri
Amnestik bozukluklar müxtəlif formalarla özünü göstərə bilər. Bu pozğunluqların əsas növləri bunlardır:
1. Retroqrad Amneziya
Retroqrad amneziya, şəxsin keçmiş hadisələri və ya məlumatları xatırlamaması ilə xarakterizə olunur. Şəxs keçmişdə baş vermiş hadisələri unuda bilər, amma yeni məlumatları yadda saxlama qabiliyyəti bəzən qorunub qala bilər.
2. Anteroqrad Amneziya
Anteroqrad amneziya, şəxsin yeni məlumatları yadda saxlama qabiliyyətinin itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Şəxs yeni hadisələri, məlumatları və təcrübələri unuda bilər, amma əvvəlki məlumatlar nisbətən qorunub qala bilər.
3. Dissosiyativ Amneziya
Dissosiyativ amneziya, şəxsın emosional və psixoloji travmaların təsiri altında keçmiş məlumatları və ya təcrübələri xatırlama qabiliyyətini itirməsi ilə bağlıdır. Bu pozğunluq, bəzən şəxsiyyətin qorunması və travmalarla başa çıxmaq məqsədilə yaranır.
4. Konsolidasiya Amneziyasının İtkisi
Konsolidasiya amneziyasının itkisi, şəxsin qısa müddətli yaddaşını uzun müddətli yaddaşa çevirməsində çətinlik çəkməsidir. Şəxs yeni məlumatları yadda saxlamağa və həmin məlumatları uzun müddət yadda saxlamamağa meyilli ola bilər.
Amnestik Bozuklukların Səbəbləri
Amnestik bozuklukların bir çox müxtəlif səbəbi ola bilər. Bunlar bioloji, psixoloji və ya çevresel faktorlar tərəfindən təsirlənə bilər.
1. Beyin Zədələnməsi
Beyin zədələnməsi, baş nahiyəsinə vurulan zərbələr və ya beyin travmalarının nəticəsi olaraq yaddaş itkisi inkişaf edə bilər. Bu, beyin hüceyrələrinin zədələnməsi və ya şişlər səbəbi ilə baş verə bilər.
2. Nevroloji Xəstəliklər
Nevroloji xəstəliklər, məsələn, Alzheimer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi və demans kimi vəziyyətlər yaddaş itkisinə səbəb ola bilər.
3. Psixoloji Travmalar
Psixoloji travmalar, travmatik hadisələr və ya güclü stress vəziyyətləri amnestik bozukluqların inkişafına yol aça bilər. Bu hallarda, dissosiasiya və ya yaddaşın məhdudlaşması baş verir.
4. Alkoqol və Narkotiklər
Alkoqol və narkotik maddələrin uzun müddət istifadə edilməsi beynin funksiyalarını poza bilər və yaddaşın itirilməsinə səbəb ola bilər.
5. Beyin Kimyası və Hormonlar
Beyin kimyasının pozulması, xüsusilə serotonin və dopamin kimi kimyəvi maddələrin balanssızlığı, amnestik bozukluqların inkişafına səbəb ola bilər.
6. Vitamin və Mineral Defisiti
Bəzi vitamin və mineralların çatışmazlığı, xüsusən B12 vitamini, yaddaş itkisinə səbəb ola bilər.
Amnestik Bozuklukların Müalicəsi
Amnestik bozukluqların müalicəsi, pozğunluğun səbəbinə əsaslanaraq fərdiləşdirilmiş olmalıdır. Müalicə adətən dərman müalicəsi və psixoterapiyanı əhatə edir.
1. Dərman Müalicəsi
Antidepresanlar və anksiolitiklər: Depressiya və narahatlıq simptomlarını azaltmaq üçün istifadə edilə bilər.
Nootropiklər və beyin stimullaşdırıcılar: Bu dərmanlar yaddaş funksiyalarını gücləndirə bilər.
Vitamin və mineral əlavələri: Vitamin B12 və digər əlavələr, beyin funksiyalarını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.
2. Psixoterapiya
Koqnitiv Davranış Terapisi (CBT): CBT, yaddaş pozğunluğu ilə əlaqəli düşüncələri və davranışları dəyişdirməyə kömək edir.
Dissosiyativ Terapiya: Psixoloji travmaların və dissosiasiya simptomlarının müalicəsi üçün istifadə olunur.
Reabilitasiya və məşq terapiyası: Yaddaşın bərpası və inkişafı məqsədilə xüsusi məşqlər və fəaliyyətlər təyin edilə bilər.
3. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Sağlam həyat tərzi: Müntəzəm məşqlər, düzgün qidalanma və yuxu rejimi, beyin funksiyalarını gücləndirə bilər.
Stress idarəetmə: Yoga, meditasiya və digər rahatlama üsulları stressi azaldaraq yaddaş problemlərinin qarşısını ala bilər.
Nəticə
Amnestik bozukluqlar, yaddaşın pozulması ilə əlaqəli ciddi psixoloji və nevroloji vəziyyətlərdir. Bu pozğunluqlar, həm psixoloji travmalar, həm də nevroloji xəstəliklər nəticəsində inkişaf edə bilər. Müalicə üsulları, dərman müalicəsi, psixoterapiya və həyat tərzi dəyişikliklərini əhatə edərək, yaddaşın bərpasına kömək edə bilər.