Anksiyete problemləri

Anksiyete problemlərinin əlamətləri

Anksiyete həm fiziki, həm də emosional olaraq müxtəlif əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Aşağıda anksiyetenin əsas əlamətləri sıralanıb:

Fiziki əlamətlər:

Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi (taxikardiya)

Təngnəfəslik və ya nəfəs almaqda çətinlik

Əzələ gərginliyi və ya bədəndə sarsıntı

Başgicəllənmə və ya bayılma hissi

Mədə-bağırsaq problemləri (mədə narahatlığı, ürəkbulanma və ya ishal)

Tərləmə və ya üşütmə

Əl və ayaqlarda keyimə və ya sızıltı hissi

Emosional və psixoloji əlamətlər:

Davamlı narahatlıq və qorxu hissi

Həddindən artıq düşünmək və ya müəyyən bir mövzuda obsesiv düşüncələr

Qarşıdakı hadisələr və ya vəziyyətlərlə bağlı güclü narahatlıq

Konsentrasiya çətinliyi və zehni bulanıqlıq

Yuxu problemləri, o cümlədən yuxusuzluq və ya narahat yuxu

Əsəbilik və ya həddindən artıq gərginlik

Anksiyete problemlərinin növləri

Anksiyete müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər və fərqli anksiyete pozğunluqları mövcuddur. Ən çox rast gəlinən anksiyete pozğunluqlarından bəziləri:

1. Generalizə olunmuş anksiyete pozğunluğu (GAD):

Generalizə olunmuş anksiyete pozğunluğu, insanların gündəlik fəaliyyətlər və vəziyyətlərlə əlaqədar həddindən artıq narahatlıq və gərginlik hiss etməsi ilə xarakterizə olunur. Bu narahatlıq çox vaxt real bir təhlükə və ya səbəb olmadığı halda belə davam edir və bir çox sahələrə (iş, ailə, maliyyə və s.) yayılır. GAD olan insanlar çox vaxt narahatlıq hissini nəzarət altına ala bilmir və kiçik problemləri belə böyük narahatlıqlara çevirirlər.

2. Panik pozğunluğu:

Panik pozğunluğu ani və səbəbsiz şəkildə baş verən intensiv narahatlıq və qorxu epizodları ilə xarakterizə olunur. Bu epizodlar "panik hücumlar" adlanır və adətən ürək döyüntülərinin artması, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, titrəmə və hətta ölüm qorxusu kimi əlamətlərlə müşayiət olunur. Panik hücumlar bəzən qəfil və gözlənilmədən baş verir və insanın sosial və gündəlik fəaliyyətlərini məhdudlaşdıra bilər.

3. Sosial anksiyete pozğunluğu (sosial fobiya):

Sosial anksiyete pozğunluğu insanın ictimai vəziyyətlərdə və ya başqalarının qarşısında narahatlıq hiss etməsi ilə xarakterizə olunur. Sosial fobiyası olan insanlar ictimai vəziyyətlərdə tənqid olunmaqdan, alçalmaqdan və ya utanmaqdan həddindən artıq qorxurlar. Bu, sosial münasibətlərdən qaçmağa və cəmiyyətdən uzaqlaşmağa səbəb ola bilər.

4. Fobiyalar:

Fobiyalar müəyyən obyektlərə, vəziyyətlərə və ya yerlərə qarşı həddindən artıq qorxu hissi ilə xarakterizə olunur. Bu qorxular real təhlükə ilə əlaqəli olmasa da, fobiyaya sahib olan insanlar onlardan qaçmağa çalışırlar. Məsələn, hündürlük fobiyası (akrofobiya), qapalı yerlərdən qorxma (klaustrofobiya) və ya uçuşdan qorxma (aviofobiya) kimi fərqli fobiya növləri mövcuddur.

5. Posttravmatik stress pozğunluğu (PTSP):

Posttravmatik stress pozğunluğu, travmatik bir hadisə (məsələn, avtomobil qəzası, müharibə və ya təbii fəlakət) yaşamış insanlarda meydana gələn bir anksiyete növüdür. PTSP olan insanlar travmanın yenidən yaşandığı xatirələr, kabuslar və güclü emosional reaksiyalarla mübarizə aparırlar. Bu vəziyyət, insanın gündəlik fəaliyyətlərinə və emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.

6. Obsesiv-kompulsiv pozğunluq (OKP):

Obsesiv-kompulsiv pozğunluq, insanın təkrarlanan, narahatedici düşüncələr (obsessiyalar) və bu düşüncələri idarə etmək üçün edilən təkrarlanan davranışlarla (kompulsiyalar) xarakterizə olunur. Məsələn, əllərin təmiz olmaması qorxusu ilə insanın davamlı olaraq əllərini yuması kimi davranışlar bu pozğunluğa daxil ola bilər.

Anksiyetenin səbəbləri

Anksiyete bir çox fərqli faktorun təsiri nəticəsində yarana bilər. Bu faktorlar aşağıdakılardır:

1. Genetik meyillilik:

Ailə üzvlərində anksiyete pozğunluğu olan insanlar genetik olaraq bu vəziyyətə daha çox meyilli ola bilərlər. Genetik faktorlar beyindəki kimyəvi maddələrə (serotonin, dopamin və s.) təsir edərək narahatlıq və qorxu hisslərinin tənzimlənməsində rol oynaya bilər.

2. Beyin kimyası:

Anksiyete beyindəki kimyəvi maddələrin (nörotransmitterlərin) qeyri-müvafiq səviyyədə olması nəticəsində yarana bilər. Serotonin və ya norepinefrin kimi kimyəvi maddələrin səviyyələrindəki pozğunluqlar narahatlıq hisslərinin artmasına səbəb ola bilər.

3. Stress və travma:

Uzun müddət davam edən stress, ağır həyat hadisələri və ya travmatik təcrübələr anksiyetenin yaranmasına səbəb ola bilər. Travmatik hadisələr, məsələn, itki, qəza, təbii fəlakət və ya zorakılıq, anksiyeteni daha da gücləndirə bilər.

4. Ətraf mühit faktorları:

Sosial və iş mühiti də anksiyetenin yaranmasına səbəb ola bilər. Həddindən artıq iş təzyiqi, maliyyə çətinlikləri, münasibətlərdə problemlər və ya sosial təcrid insanın narahatlıq səviyyəsini artırır.

5. Sağlamlıq problemləri:

Bəzi tibbi vəziyyətlər də anksiyetenin yaranmasına səbəb ola bilər. Məsələn, tiroid pozğunluqları, ürək xəstəlikləri və ya bəzi dərmanların yan təsirləri narahatlıq hisslərini artıra bilər.

Anksiyete problemlərinin təsiri

Anksiyete pozğunluqları insanların həyatına ciddi təsir göstərə bilər:

Fiziki sağlamlıq problemləri: Anksiyete uzun müddət davam etdikdə ürək-damar sistemi, həzm sistemi və ya immun sisteminə mənfi təsir göstərə bilər. Bu vəziyyətlər yüksək qan təzyiqi, ürək xəstəlikləri və ya mədə-bağırsaq problemləri kimi sağlamlıq fəsadlarına səbəb ola bilər.

Sosial təcrid: Sosial anksiyete və ya panik pozğunluqlar insanlar arasında əlaqələrin zəifləməsinə və sosial təcridə səbəb ola bilər. İnsanlar sosial münasibətlərdən və ictimai yerlərdən qaçmağa başlayır, bu da tənhalığa və depressiyaya səbəb ola bilər.

İş və təhsil performansı: Anksiyete pozğunluqları diqqəti toplamaqda, qərarlar verməkdə və iş tapşırıqlarını yerinə yetirməkdə çətinliklərə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət iş və təhsil nailiyyətlərinə mənfi təsir göstərir.

Anksiyete problemlərinin müalicəsi

Anksiyete problemləri müalicə edilə bilən psixoloji vəziyyətlərdir və bir çox fərqli müalicə üsulları mövcuddur. Müalicə seçimləri fərdi ehtiyaclara və anksiyetenin növünə uyğun olaraq dəyişir.

1. Psixoterapiya:

Psixoterapiya, anksiyetenin əsas səbəblərini anlamağa və narahatlıqla başa çıxmaq üçün strategiyalar öyrənməyə kömək edir. Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) ən çox istifadə edilən terapiya üsullarından biridir. KDT, insanın mənfi düşüncə nümunələrini dəyişdirmək və anksiyeteni idarə etmək üçün daha sağlıqlı davranışlar öyrətmək məqsədi daşıyır.

2. Dərman müalicəsi:

Bəzi hallarda həkim tərəfindən təyin edilən dərmanlar anksiyetenin simptomlarını azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar arasında antidepresanlar (məsələn, serotonin geri alma inhibitorları) və ya anksiyolitik dərmanlar (məsələn, benzodiazepinlər) yer ala bilər.

3. Stress idarə etmə texnikaları:

Gündəlik həyatda stressin idarə edilməsi anksiyete ilə mübarizədə çox vacibdir. Meditasiya, yoga, nəfəs alma məşqləri və mütəmadi idman stres səviyyəsini azaltmağa və narahatlığı idarə etməyə kömək edir.

4. Dəstək qrupları:

Anksiyete ilə bağlı problemləri olan insanlar dəstək qruplarına qoşularaq öz təcrübələrini paylaşa və başqalarından dəstək ala bilərlər. Bu, narahatlıq hisslərini azaltmağa və tənhalıq hissindən qurtulmağa kömək edə bilər.

5. Yaşam tərzi dəyişiklikləri:

Sağlam həyat tərzi dəyişiklikləri də anksiyetenin idarə olunmasına kömək edir. Sağlam qidalanma, kifayət qədər yuxu və mütəmadi fiziki fəaliyyət narahatlıq hisslərini azaltmağa kömək edə bilər. Sosial münasibətləri inkişaf etdirmək və zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq (siqaret, alkoqol) da anksiyeteni idarə etməyə yardım edə bilər.

Nəticə

Anksiyete problemləri ciddi psixoloji və fiziki təsirlərə malik ola bilər, lakin düzgün müalicə və dəstək ilə idarə oluna bilər. Müalicə seçimlərinin fərdiləşdirilməsi və həyat tərzindəki müsbət dəyişikliklər insanın anksiyeteni daha yaxşı idarə etməsinə və həyat keyfiyyətini artırmasına kömək edə bilər.