Artikulyasiya Pozğunluğu Halları: Nitq Səslərinin Düzgün Çıxarılmaması

Artikulyasiya Pozğunluğu Nədir?

Artikulyasiya pozğunluğu, fərdlərin bəzi səsləri səhv tələffüz etməsi və ya tamamilə buraxması ilə xarakterizə olunan bir nitq problemidir. Bu vəziyyət, səsin fiziki olaraq düzgün formalaşmaması nəticəsində meydana gəlir. Normal nitq prosesində dodaq, dil, dişlər, damaq və tənəffüs əzələləri koordinasiyalı şəkildə hərəkət etməlidir. Artikulyasiya problemi olan şəxslərdə isə bu koordinasiya sistemi pozulduğu üçün nitq aydınlığını itirir.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Əsas Halları

Artikulyasiya pozğunluqları fərqli klinik formalarda özünü göstərə bilər. Bu formalar aşağıdakı kimi təsnif edilir:

• Səslərin Əvəzlənməsi (Substitusiya): Bir səsin başqa bir səslə dəyişdirilməsidir. Məsələn, "salam" yerinə "şalam" və ya "qayçı" yerinə "gayçı" demək.
• Səslərin Buraxılması (Omission): Müəyyən səslərin və ya hecaların tələffüz edilməməsidir. Məsələn, "kitab" yerinə "itab", "baba" yerinə "ba" deyilməsi.
• Səslərin Əlavə Edilməsi (Addition): Sözə ehtiyac olmayan artıq səs və ya heca artırılmasıdır. Məsələn, "top" yerinə "topu", "pəncərə" yerinə "pəncərəə" tələffüzü.
• Səslərin Dəyişdirilməsi (Distortion): Səsin düzgün çıxarılmaması, lakin başqa bir səslə də tam əvəz olunmamasıdır. Məsələn, rotasizm (r səsinin aydın olmaması) və ya sesezizm (ş və s səslərinin fərqləndirilməməsi).

Artikulyasiya Pozğunluğunun Səbəbləri

Bu pozğunluğun yaranmasında həm fiziki, həm də mühit faktorları mühüm rol oynayır. Əsas səbəbləri dörd qrupda toplamaq olar:

1. Fizioloji Səbəblər

Anatomik və nevroloji problemlər artikulyasiyaya birbaşa təsir edir. Bunlara malokluziya (dişlərin düzgün yerləşməməsi), ankyloglossia (dilaltı pərdənin qısa olması), damaq yarığı və serebral iflic kimi nevroloji xəstəliklər daxildir.

2. Nevrotik və Psixoloji Səbəblər

Utancaqlıq, sosial qorxu və ailə daxilində nitq inkişafının kifayət qədər dəstəklənməməsi uşağın nitqini normal inkişaf etdirməsinə mane ola bilər.

3. Eşitmə Problemləri

Doğuşdan gələn və ya sonradan yaranan eşitmə itkiləri, həmçinin tez-tez təkrarlanan orta qulaq infeksiyaları səslərin düzgün qavranılmasını çətinləşdirir.

4. Ətraf Mühit Faktorları

Nitq mühitinin zəif olması və valideynlərin uşağın səhv tələffüzlərini vaxtında düzəltməməsi bu problemin qalıcı olmasına səbəb ola bilər.

Artikulyasiya Pozğunluğunun Müalicəsi və Düzəldilməsi

Artikulyasiya pozğunluğunun müalicəsində loqopedik terapiya və xüsusi məşqlər əsas götürülür. Müalicə prosesi nə qədər erkən başlasa, effektivlik bir o qədər yüksək olur.

Loqopedik Terapiya Yanaşmaları

1. Fonetik Məşqlər: Səsləri fərqləndirmək üçün vizual və eşitmə təlimləri keçirilir.
2. Artikulyasiya Gimnastikası: Dilin irəli-geri hərəkəti, dodaqların sıxılması və mimik hərəkətlərlə nitq əzələləri gücləndirilir.
3. Tənəffüs Məşqləri: Nitq zamanı nəfəsin düzgün idarə olunması texnikaları öyrədilir.
4. Güzgü Məşqləri: Uşağın öz ağız hərəkətlərini izləyərək vizual rəy alması təmin edilir.
5. Ritm və Sürət Məşqləri: Melodik oxuma və ritmik danışıqla nitqin tempi tənzimlənir.

Evdə Nitq Bacarıqlarının İnkişafı

Valideynlər uşaq üçün düzgün nitq nümunəsi olmalı, səsləri fərqləndirən oyunlar oynamalı və uşağın yüksək səslə kitab oxumasını təşviq etməlidirlər.

Artikulyasiya Pozğunluğu və Digər Nitq Problemləri

Artikulyasiya pozğunluğunu digər nitq problemlərindən fərqləndirmək diaqnoz üçün vacibdir:

Nəticə

Artikulyasiya pozğunluğu, erkən diaqnoz və peşəkar yanaşma ilə tamamilə aradan qaldırıla bilən bir problemdir. Loqopedik terapiya, tənəffüs məşqləri və evdə aparılan davamlı təcrübələr sayəsində fərdlərin aydın və düzgün nitqə sahib olması mümkündür. 3 yaşa qədər uşağın nitq inkişafı yaxından izlənilməli və hər hansı gecikmə halında mütəxəssisə müraciət edilməlidir.