Artikulyasiya Pozğunluğu Halları: Nitq Səslərinin Düzgün Çıxarılmaması

1. Artikulyasiya Pozğunluğu Nədir?

Artikulyasiya pozğunluğu olan şəxslər bəzi səsləri səhv tələffüz edir və ya tamamilə buraxırlar. Bu pozğunluq səsin fiziki şəkildə düzgün formalaşmaması səbəbindən baş verir.

Əsas nitq səsləri dodaq, dil, dişlər, damaq və tənəffüs əzələlərinin koordinasiyalı hərəkətləri ilə yaradılır. Artikulyasiya problemi olan insanlarda bu sistemdə koordinasiya pozulur.

2. Artikulyasiya Pozğunluğunun Əsas Halları

Artikulyasiya pozğunluqları fərqli formalar ala bilər:

A. Səslərin Əvəzlənməsi (Substitusiya)

Bir səsin başqa bir səslə əvəz edilməsi.

Məsələn:

"salam" əvəzinə "şalam".

"qayçı" əvəzinə "gayçı".

B. Səslərin Buraxılması (Omission)

Müəyyən səslərin və ya hecaların tələffüz edilməməsi.

Məsələn:

"kitab" əvəzinə "itab".

"baba" əvəzinə "ba".

C. Səslərin Əlavə Edilməsi (Addition)

Sözə artıq səs və ya heca əlavə olunması.

Məsələn:

"top" əvəzinə "topu".

"pəncərə" əvəzinə "pəncərəə".

D. Səslərin Dəyişdirilməsi (Distortion)

Səslərin düzgün çıxarılmaması, ancaq başqa səslə əvəz edilməməsi.

Məsələn:

"r" səslərinin titrəməsi və ya aydın olmaması (rotasizm).

"ş" və "s" səslərinin fərqləndirilməməsi (sesezizm).

3. Artikulyasiya Pozğunluğunun Səbəbləri

Artikulyasiya pozğunluqları müxtəlif səbəblərdən qaynaqlana bilər:

A. Fizioloji Səbəblər

Diş problemləri (malokluziya – dişlərin düzgün yerləşməməsi).

Dilin qısa olması (ankyloglossia – dilaltı pərdənin qısa olması).

Damağın anatomik problemləri (açıq damaq və ya damaq yarığı).

Dodaq-damaq yarıqları.

Nevroloji xəstəliklər (məsələn, serebral iflic, Parkinson xəstəliyi).

B. Nevrotik və Psixoloji Səbəblər

Utancaqlıq və sosial qorxu (uşağın öz nitqini qorxaraq normal inkişaf etdirməməsi).

Ailənin uşağın nitq inkişafını kifayət qədər dəstəkləməməsi.

C. Eşitmə Problemləri

Doğuşdan və ya sonradan yaranan eşitmə itkisi.

Tez-tez baş verən qulaq infeksiyaları və ya orta qulaq problemləri.

D. Ətraf Mühit Faktorları

Nitq mühitinin zəif olması (uşağın yetərincə danışıq təcrübəsi qazanmaması).

Valideynlərin və ətrafdakılarının uşağın səhv tələffüzünü düzəltməməsi.

4. Artikulyasiya Pozğunluğunun Müalicəsi və Düzəldilməsi

Artikulyasiya pozğunluğunun müalicəsi loqopedik terapiya və məşqlərlə aparılır. Müalicə erkən başladıqda daha effektiv olur.

A. Loqopedik Terapiya Yanaşmaları

Fonetik Məşqlər və Səs Təlimi

Uşaq səsləri fərqləndirməyi və düzgün çıxarmağı öyrənir.

Məsələn, s və ş səslərinin fərqini başa düşmək üçün vizual və eşitmə məşqləri edilir.

Dilin və Dodaqların Məşq Ettirilməsi

Nitq əzələlərini gücləndirən xüsusi hərəkətlər edilir:

Dili irəli-geri hərəkət etdirmək.

Dodaqları sıxıb-buraxmaq.

Üz əzələlərini aktivləşdirmək üçün müxtəlif mimikalar etmək.

Tənəffüs Məşqləri

Nitq zamanı düzgün nəfəs alıb-vermək üçün xüsusi texnikalar öyrədilir.

Güzgü ilə Məşqlər

Uşaq öz ağzının hərəkətlərini izləyərək düzgün artikulyasiya etməyə çalışır.

Ritm və Sürət Məşqləri

Nitqin tempini düzəltmək üçün melodik oxuma, ritmik danışıq və təkrarlama üsulları istifadə edilir.

B. Evdə Nitq Bacarıqlarının İnkişafı

Uşağın düzgün nitqinə nümunə olmaq (doğru tələffüz etmək və tələffüz səhvlərini düzəltmək).

Səsləri fərqləndirmək üçün oyunlar oynamaq (məsələn, şəkil kartları ilə məşqlər).

Uşağın yüksək səslə kitab oxumasını təşviq etmək.

Gündəlik nitq məşqləri keçirmək (ayna qarşısında təkrarlamalar və oyunlar).

5. Artikulyasiya Pozğunluğunun Qarşısının Alınması

Erkən yaşda uşağın nitq inkişafına diqqət yetirmək.

3 yaşa qədər uşağın danışıq bacarıqlarını müşahidə etmək və gecikmə olarsa, loqopedə müraciət etmək.

Eşitmə problemlərini erkən diaqnoz etmək və müalicə etdirmək.

Nitq məşqlərini gündəlik vərdiş halına gətirmək.

6. Artikulyasiya Pozğunluğu və Digər Nitq Pozğunluqları Arasındakı Fərqlər

Nitq PozğunluğuXüsusiyyətləri

Artikulyasiya PozğunluğuSəslərin fiziki şəkildə düzgün çıxarılmaması.

Fonoloji PozğunluqSəslərin nitq daxilində düzgün istifadə edilməməsi.

DizartriNevrogenik səbəblərdən nitq əzələlərinin zəifləməsi.

ApraziyaNitq hərəkətlərinin beynin koordinasiya edə bilməməsi.

7. Nəticə

Artikulyasiya pozğunluğu erkən yaşlarda aşkarlanıb müalicə edildikdə tam düzələn bir nitq problemidir. Loqopedik terapiya, tənəffüs məşqləri və evdə aparılan nitq məşqləri ilə artikulyasiya pozğunluqları aradan qaldırıla bilər.