Böyrək Çatışmazlığının Əlamətləri
Kəskin böyrək çatışmazlığı: Böyrəklər qısa müddətdə funksiyalarını itirir və bu vəziyyət adətən ağır infeksiyalar, zəhərlənmə, qan itirilməsi və ya böyrəyə qan axınının azalması səbəbindən yaranır. Müalicə edilərsə, bəzi hallarda böyrəklər öz funksiyasını yenidən bərpa edə bilər.
Xroniki böyrək çatışmazlığı: Böyrəklərin funksiyasının uzun müddət ərzində, tədricən azalmasıdır. Əsas səbəblər arasında şəkərli diabet, yüksək qan təzyiqi və müəyyən irsi xəstəliklər yer alır. Xroniki böyrək çatışmazlığı adətən geri dönməzdir.
Böyrək Çatışmazlığının Əlamətləri
Böyrək çatışmazlığının simptomları böyrəklərin nə qədər funksiyasını itirdiyinə bağlı olaraq fərqli ola bilər. Əsas əlamətlər bunlardır:
Yorğunluq və zəiflik
Bədənə lazım olan enerji səviyyəsinin azalması nəticəsində xəstə daimi yorğunluq və zəiflik hiss edə bilər.
Sidikdə dəyişikliklər
Sidik miqdarının azalması, sidikdə qan görülməsi, köpüklü və ya bulanıq sidik, və sidik ifrazı zamanı yanma və ağrı ola bilər.
Əllər, ayaqlar və üzdə şişkinlik (ödem)
Böyrəklərin artıq mayeni bədəndən xaric edə bilməməsi nəticəsində bədəndə şişkinlik yaranır.
İştahsızlıq və bulantı
Bədəndəki tullantıların yığılması iştahsızlıq, mədə bulantısı və hətta qusmaya səbəb ola bilər.
Quru və qaşıntılı dəri
Böyrəklər tullantı maddələri xaric edə bilmədikdə, dəridə quruluq və qaşıntı yaranır.
Qan təzyiqinin artması
Böyrəklər qan təzyiqinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Böyrək çatışmazlığı zamanı yüksək qan təzyiqi müşahidə edilə bilər.
Nəfəs darlığı
Bədəndə artıq maye yığılması ağciyərlərə təzyiq göstərir və nəfəs darlığı yaradır.
Böyrək Çatışmazlığının Səbəbləri
Böyrək çatışmazlığının yaranmasında bir neçə faktor rol oynayır:
Şəkərli diabet: Xroniki böyrək çatışmazlığının ən əsas səbəblərindən biridir.
Yüksək qan təzyiqi: Böyrəklərə zərər verərək tədricən çatışmazlığa səbəb ola bilər.
Böyrək daşları: Sidik yollarını tıxayaraq böyrək funksiyalarını pozur.
Qan dövranında problemlər: Böyrəklərə kifayət qədər qan gəlmədikdə böyrəklər zədələnir.
İrsi böyrək xəstəlikləri: Polikistik böyrək xəstəliyi kimi genetik xəstəliklər böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Diaqnoz Üsulları
Böyrək çatışmazlığının diaqnozu üçün aşağıdakı müayinə və testlərdən istifadə olunur:
Qan testi: Kreatinin və qan üre azotu (BUN) kimi göstəricilərlə böyrəklərin funksiyası qiymətləndirilir.
Sidik testi: Sidikdə protein və ya qan analiz edilir.
Ultrasəs və ya MRT: Böyrəklərin strukturunu və ölçüsünü qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Biyopsiya: Böyrəklərdə hər hansı anormallıq və ya xəstəliyi təsdiqləmək üçün biopsiya nümunəsi götürülə bilər.
Müalicə Seçimləri
Böyrək çatışmazlığının müalicəsi xəstəliyin növü və mərhələsinə bağlı olaraq dəyişir:
Dərman müalicəsi: Yüksək qan təzyiqini idarə etmək, qan şəkərini normada saxlamaq və böyrəklərdəki iltihabı azaltmaq üçün dərmanlar istifadə olunur.
Pəhriz dəyişiklikləri: Duz, fosfor və protein məhdudiyyəti böyrəklərin işini asanlaşdırmağa kömək edə bilər.
Dializ: Böyrəklər öz funksiyalarını tamamilə itirərsə, bədəndə yığılmış tullantı maddələr və artıq maye dializ vasitəsilə xaric edilir.
Hemodializ: Qan bədəndən xüsusi bir cihaz vasitəsilə təmizlənir.
Peritoneal dializ: Qarın boşluğuna daxil edilən bir maye vasitəsilə bədən toksinlərdən təmizlənir.
Böyrək transplantasiyası: Xroniki böyrək çatışmazlığının son mərhələsində böyrək transplantasiyası ehtiyacı yaranır.
Böyrək Çatışmazlığında Qidalanma
Aşağı duzlu pəhriz: Duz qəbulu azaldılmalı, çünki yüksək duz böyrəklərin işini çətinləşdirir və ödemi artırır.
Maye məhdudiyyəti: Xüsusilə dializ müalicəsi alan xəstələrdə artıq maye yığılmasını önləmək üçün maye qəbuluna nəzarət etmək vacibdir.
Aşağı proteinli qidalar: Böyrəklərin üzərindəki yükü azaltmaq üçün zülal miqdarı məhdudlaşdırılmalıdır.
Kalium və fosfor məhdudiyyəti: Banan, ispanaq və süd məhsulları kimi kalium və fosforla zəngin qidaların qəbulu məhdudlaşdırılmalıdır.
Qarşısının Alınması
Kifayət qədər su içmək: Gün ərzində kifayət qədər su qəbul etmək böyrəklərin funksiyalarını qorumağa kömək edir.
Yüksək qan təzyiqini və qan şəkərini idarə etmək: Qan təzyiqini və qan şəkərini normada saxlamaq böyrək zədələnməsinin qarşısını ala bilər.
Sağlam pəhriz: Duz, şəkər və yağ tərkibi az olan balanslı bir pəhriz böyrəklərin sağlam qalmasına kömək edir.
Daimi tibbi yoxlamalar: Risk faktorlarına malik insanlar üçün müntəzəm tibbi yoxlamalar erkən diaqnoz və müalicəni təmin edir.
Böyrək çatışmazlığı ciddi bir xəstəlikdir və erkən mərhələdə diaqnoz və müalicə böyrəklərin funksiyalarını qorumağa kömək edə bilər. Hər hansı simptom hiss edilərsə və ya böyrək xəstəlikləri riskində olan şəxslər mütləq həkimə müraciət etməlidir.