Meniskus nədir?
Meniskusun funksiyaları:
Şok emici: Meniskuslar, diz oynağına düşən yükü udaraq sümüklərə düşən təzyiqi azaldır və onları zədələnmədən qoruyur.
Oynağın sabitliyini təmin edir: Meniskuslar dizin sabitliyini qoruyur və diz oynağının əyilmə və hərəkət hərəkətlərini dəstəkləyir.
Təzyiqin paylanması: Diz oynağında hərəkət zamanı meniskuslar təzyiqi bərabər şəkildə paylayır və oynaq səthlərinin yüklənməsini azaldır.
Hərəkətə kömək edir: Meniskuslar dizin hərəkəti zamanı düzgün sürtünməni təmin edərək oynağın daha asan hərəkət etməsinə kömək edir.
Meniskus zədələnməsi:
Meniskus yırtılması və ya zədələnməsi diz oynağında çox yayılmış bir zədələnmədir və adətən dizin kəskin burulması və ya bükülməsi nəticəsində baş verir. Bu zədələnmələr idmanla məşğul olan insanlarda daha çox rast gəlinir, lakin yaşlandıqca meniskus toxuması zəiflədiyinə görə yaşlı insanlarda da degenerativ meniskus zədələri ola bilər.
Meniskus zədələnməsinin əsas səbəbləri:
İdman zədələri: Futbol, basketbol və tennis kimi idman növlərində dizin ani burulması və ya sürətli hərəkət dəyişiklikləri zamanı meniskus yırtıla bilər.
Dizin həddindən artıq gərginləşməsi: Çox ağırlıq qaldırmaq, tullanmaq və ya dizə həddindən artıq təzyiq düşməsi meniskusun zədələnməsinə səbəb ola bilər.
Degenerativ zədələnmələr: Yaşlandıqca meniskus toxuması zəifləyir və daha asan yırtıla bilər. Bu degenerativ dəyişikliklər dizin təbii hərəkətləri ilə belə zədələnmələrə səbəb ola bilər.
Meniskus zədələnməsinin simptomları:
Dizdə ağrı: Meniskus zədələnməsi zamanı dizin içərisində və ya ətrafında ağrı hissi ola bilər. Ağrı adətən zədə baş verdikdən dərhal sonra başlayır və zədələnmiş dizə ağırlıq verildikdə daha da güclənir.
Şişkinlik: Diz oynağında iltihab nəticəsində şişlik meydana gələ bilər.
Oynağın kilidlənməsi: Meniskus yırtıldıqda diz bükülə və ya tam açıla bilməz, bəzən sanki diz "kilidlənmiş" kimi hiss oluna bilər.
Hərəkət məhdudiyyəti: Zədələnmiş meniskus dizin normal hərəkətini çətinləşdirir, diz tam bükülə və ya açıla bilmir.
Dizdən səs gəlməsi: Bəzi hallarda dizdən hərəkət zamanı "çıt" və ya "çıtırtı" səsi gələ bilər.
Meniskus zədələnməsinin diaqnozu:
Meniskus zədələnməsinin diaqnozu üçün həkim əvvəlcə xəstənin tibbi tarixini araşdırır və fiziki müayinə aparır. Əlavə olaraq aşağıdakı testlər tətbiq edilə bilər:
MRI (Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası): Meniskus zədələnməsini təsdiqləmək üçün ən çox istifadə edilən görüntüləmə üsuludur. MRI meniskusun və digər yumşaq toxumaların detallı görüntülərini təqdim edir.
Rentgen: Meniskuslar sümüklər olmadığı üçün rentgendə görünmür, lakin zədə nəticəsində yaranmış sümük problemlərini istisna etmək üçün rentgen çəkilməsi lazım ola bilər.
Artroskopiya: Əgər diaqnoz dəqiq qoyula bilməzsə və ya cərrahi müdaxilə tələb olunarsa, dizə kiçik bir kamera ilə daxil olaraq (artroskopiya) zədənin miqyasını və tipini müəyyən etmək mümkündür.
Meniskus zədələnməsinin müalicəsi:
Meniskus zədələnməsinin müalicəsi zədənin növünə və şiddətinə görə dəyişir. Müalicə konservativ üsullarla həyata keçirilə biləcəyi kimi, cərrahi müdaxilə də tələb oluna bilər.
Konservativ müalicə:
Rahatlama və immobilizasiya: Dizin hərəkətini məhdudlaşdırmaq və zədələnmiş bölgəni istirahətdə saxlamaq vacibdir.
Buz tətbiqi: Şişkinliyi və ağrını azaltmaq üçün zədə bölgəsinə buz tətbiq etmək (gündə bir neçə dəfə, hər dəfə 15-20 dəqiqə) faydalıdır.
Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar: İltihabı və ağrını yüngülləşdirmək üçün həkim qeyri-steroid antiinflamatuar dərmanlar (məsələn, ibuprofen) təyin edə bilər.
Fiziki terapiya: Zədə yaxşılaşdıqca dizin hərəkətliliyini və gücünü bərpa etmək üçün fiziki terapiya proqramı tətbiq oluna bilər.
Cərrahi müdaxilə:
Artroskopik cərrahiyyə: Əgər meniskus zədəsi ciddi dərəcədədirsə və konservativ müalicə ilə yaxşılaşmırsa, artroskopik cərrahiyyə tətbiq edilə bilər. Bu əməliyyat zamanı həkim dizə kiçik bir kamera (artroskop) daxil edərək meniskusu təmir edir və ya zədələnmiş hissələri çıxarır.
Meniskusun tikilməsi: Meniskusun təmir edilə bilən hallarında, yırtılmış hissələr bərpa edilə bilər.
Meniskusun çıxarılması (meniskektomiya): Meniskusun təmir edilməyəcək dərəcədə zədələndiyi hallarda, zədələnmiş hissə və ya bəzən bütün meniskus çıxarıla bilər.
Reabilitasiya:
Cərrahi və ya qeyri-cərrahi müalicədən sonra dizin hərəkətliliyini bərpa etmək və gücləndirmək üçün fiziki terapiya vacibdir. Məşqlər, əzələləri gücləndirməyə və dizin hərəkətliliyini artırmağa kömək edəcək. Reabilitasiya müddəti zədənin şiddətinə və müalicə növünə bağlı olaraq dəyişə bilər.
Proqnoz:
Meniskus zədələrinin sağalma müddəti zədənin növünə və müalicə üsuluna bağlıdır. Kiçik zədələr konservativ müalicə ilə bir neçə həftə ərzində sağala bilər, lakin daha ciddi zədələr və ya cərrahi müdaxilələr bəzən aylarla reabilitasiya tələb edə bilər. Müalicəyə düzgün riayət edilmədikdə, meniskus zədəsi daha ciddi diz problemlərinə, o cümlədən osteoartritə yol aça bilər.