Diabet xəstəliyi
Diabetin Növləri
Diabetin əsas üç növü vardır: Tip 1 diabet, Tip 2 diabet və Gestasional diabet (hamiləlik şəkəri). Hər birinin yaranma səbəbləri, simptomları və müalicə metodları fərqli ola bilər.
1. Tip 1 diabet
Nədir?: Tip 1 diabet, bədənin immun sisteminin pankreasda insulin istehsal edən beta hüceyrələrinə hücum etməsi və onların məhv edilməsi nəticəsində yaranır. Bu səbəbdən bədən çox az insulin istehsal edir və ya heç istehsal etmir. Tip 1 diabet daha çox uşaqlarda və gənclərdə inkişaf edir, lakin hər yaşda meydana gələ bilər.
Səbəbi: Tip 1 diabetin tam səbəbi məlum olmasa da, irsi meyllilik və ətraf mühit faktorları (məsələn, viruslar) bu xəstəliyin yaranmasına töhfə verə bilər.
Simptomlar:
Çoxlu sidiyə çıxma (poliuriya)
Güclü susuzluq hissi (polidipsiya)
Sürətli kilo itkisi
Yorğunluq və zəiflik
Görmə bulanıqlığı
Tez-tez aclıq hissi (polifagiya)
Müalicə: Tip 1 diabetdə insulin inyeksiyaları və ya insulin pompası ilə bədənə insulin verilməsi mütləqdir. Həmçinin, qan şəkəri müntəzəm olaraq izlənməli və düzgün qidalanma ilə dəstəklənməlidir.
2. Tip 2 diabet
Nədir?: Tip 2 diabet, bədənin insulin istehsal etdiyi halda insulinin düzgün işləmədiyi, yəni bədənin insulinə müqavimət göstərdiyi bir vəziyyətdir. Bədəndəki hüceyrələr insulinə qarşı həssaslığını itirir və bu, qan şəkərinin artmasına səbəb olur. Tip 2 diabet daha çox böyüklərdə rast gəlinir, lakin son zamanlar uşaq və yeniyetmələr arasında da geniş yayılmaqdadır.
Səbəbi: Tip 2 diabetin yaranmasına əsasən genetik meyllik, piylənmə, balanssız qidalanma və oturaq həyat tərzi səbəb olur.
Simptomlar:
Yavaş yaranan simptomlar (aylarla və illərlə inkişaf edə bilər)
Tez-tez sidiyə çıxma
Susuzluq hissi
Yorğunluq və zəiflik
Görmə bulanıqlığı
Tez-tez aclıq hissi
Çəki artımı və ya çəki itkisi
Müalicə: Tip 2 diabetin müalicəsi əsasən pəhriz, fiziki fəaliyyət və dərman müalicəsi ilə həyata keçirilir. Əgər bu tədbirlər kifayət etməzsə, insulin və ya digər qan şəkərini tənzimləyən dərmanlar təyin edilə bilər.
3. Gestasional diabet
Nədir?: Gestasional diabet, hamiləlik dövründə ortaya çıxan və adətən doğumdan sonra düzələn diabet növüdür. Bu növ diabet, hormonal dəyişikliklər nəticəsində bədənin insulinə qarşı müqavimət göstərməsi ilə əlaqədardır. Gestasional diabet gələcəkdə Tip 2 diabet inkişaf etdirmək riskini artırır.
Səbəbi: Hamiləlik zamanı hormonal dəyişikliklər bədənin insulinə müqavimətini artırır və bəzi qadınlarda qan şəkəri bu səbəbdən yüksəlir.
Simptomlar: Gestasional diabetdə adətən çox aydın simptomlar olmaz, lakin hamiləlik zamanı qan şəkəri testi ilə diaqnoz qoyula bilər.
Müalicə: Sağlam pəhriz, fiziki fəaliyyət və lazım olduqda insulin və ya dərman müalicəsi ilə qan şəkərinin səviyyəsi idarə olunur.
Diabetin Simptomları
Diabetin simptomları xəstəliyin növünə və şiddətinə görə dəyişə bilər, lakin ümumi simptomlar aşağıdakılardır:
Susuzluq hissi və tez-tez su içmə
Tez-tez sidiyə çıxma, xüsusilə gecələr
Tez-tez aclıq hissi, çox yemək yeməyə baxmayaraq kilo itkisi
Görmə bulanıqlığı
Yorğunluq və zəiflik
Yaraların gec sağalması
Dəri infeksiyaları və tez-tez müşahidə olunan infeksiyalar
Əl və ayaqlarda keyimə və ya yanma hissi
Diabetin Diaqnozu
Diabetin diaqnozu adətən qan şəkəri səviyyələrini yoxlamaq üçün aparılan testlər əsasında qoyulur. Aşağıda əsas diaqnostik testlər verilmişdir:
1. Aclıq plazma qlükoza testi:
Qan şəkəri səviyyəsi 8-10 saatlıq aclıqdan sonra ölçülür.
Normal: 70-99 mg/dL
Prediabet: 100-125 mg/dL
Diabet: 126 mg/dL və ya daha çox
2. Oral qlükoza dözümlülük testi (OGTT):
Bu testdə xəstəyə qlükoza həlli içirildikdən sonra müəyyən zaman aralıqlarında qan şəkəri ölçülür.
Normal: 140 mg/dL-dən az
Prediabet: 140-199 mg/dL
Diabet: 200 mg/dL və ya daha çox
3. HbA1c testi (qlikosilləşmiş hemoglobin):
Bu test son 2-3 ay ərzində qan şəkərinin səviyyəsini göstərir.
Normal: 5.7%-dən az
Prediabet: 5.7%-6.4%
Diabet: 6.5% və ya daha çox
4. Təsadüfi plazma qlükoza testi:
Hər hansı bir vaxtda edilən qan şəkəri testi.
Diabet: 200 mg/dL və ya daha çox, digər diabetik simptomlarla birlikdə
Diabetin Müalicəsi
Diabet müalicəsi xəstəliyin növünə və şiddətinə görə dəyişir. Hər iki növ diabetdə qidalanma və fiziki fəaliyyət mühüm rol oynayır. Aşağıda diabetin müalicəsi üçün əsas üsullar verilmişdir:
1. Tip 1 diabet müalicəsi
İnsulin terapiyası: Bədən insulin istehsal etmədiyi üçün insulin inyeksiyaları və ya insulin pompası vasitəsilə bədənə insulin verilməsi vacibdir.
Qan şəkərinin müntəzəm izlənməsi: Gün ərzində bir neçə dəfə qan şəkəri səviyyəsini yoxlamaq lazımdır.
Sağlam pəhriz və fiziki fəaliyyət: Karbohidratların düzgün tənzimlənməsi və aktiv həyat tərzi Tip 1 diabetin idarə edilməsində vacibdir.
2. Tip 2 diabet müalicəsi
Pəhriz və həyat tərzi dəyişiklikləri: Sağlam pəhriz və kilo itirilməsi Tip 2 diabetin idarə edilməsində vacibdir. Karbohidratların miqdarı nəzarət altına alınmalıdır.
Fiziki fəaliyyət: Gündəlik fiziki məşqlər qan şəkərini idarə etmək üçün çox əhəmiyyətlidir.
Dərmanlar: Qan şəkərini tənzimləyən dərmanlar təyin oluna bilər (məsələn, metformin). Lakin bəzi hallarda insulin tələb oluna bilər.
3. Gestasional diabet müalicəsi
Sağlam pəhriz: Sağlam pəhriz hamiləlik şəkərinin idarə olunmasında əsas rol oynayır. Karbohidratların miqdarı diqqətlə nəzarət altına alınmalıdır.
Fiziki fəaliyyət: Hamilə qadınlar üçün uyğunlaşdırılmış fiziki fəaliyyət proqramı qan şəkərini idarə etməyə kömək edə bilər.
İnsulin terapiyası: Bəzi hallarda hamiləlik zamanı insulin terapiyası lazım ola bilər.
Diabetin Qarşısının Alınması
Xüsusilə Tip 2 diabetin qarşısını almaq üçün həyat tərzində bəzi dəyişikliklər etmək mümkündür. Əsas profilaktik tədbirlər aşağıdakılardır:
Sağlam qidalanma: Meyvə, tərəvəz, tam taxıllar və sağlam yağlarla zəngin balanslı pəhriz saxlanmalıdır.
Müntəzəm fiziki aktivlik: Gündə ən azı 30 dəqiqə fiziki fəaliyyət Tip 2 diabetin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Kilo itkisi: Artıq çəkidən azad olmaq insulin müqavimətini azaltmaq və diabet riskini azaltmaq üçün vacibdir.
Müntəzəm sağlamlıq yoxlamaları: Qan şəkərinin müntəzəm izlənməsi və sağlamlıq yoxlamaları diabet riskini erkən aşkar etməyə kömək edir.
Nəticə
Diabet ciddi, lakin idarə oluna bilən bir xəstəlikdir. Sağlam həyat tərzi dəyişiklikləri, düzgün qidalanma, fiziki fəaliyyət və müntəzəm müalicə ilə diabetin yaratdığı risklər azaldıla bilər. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə xəstələrin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmağa kömək edir.