Diqqət Çatışmazlığı Hiperaktivlik Pozğunluğu (DÇHP)
1. DÇHP-nin Növləri
DÇHP üç əsas alt növə bölünür:
Diqqətsizlik dominantlığı ilə olan forma:
Daha çox diqqəti toplamaqda çətinlik çəkən şəxslərdə rast gəlinir.
Hiperaktivlik əlamətləri az və ya yoxdur.
Hiperaktivlik/İmpulsivlik dominantlığı ilə olan forma:
Hərəkətlilik və impulsiv davranışların daha çox nəzərə çarpdığı hallardır.
Kombinə olunmuş forma:
Həm diqqətsizlik, həm də hiperaktivlik/impulsivlik əlamətləri eyni anda görünür.
2. Əlamətləri
Diqqətsizlik Əlamətləri:
Detallara diqqət yetirməmək və ya səhvlər etmək.
Uzun müddət diqqəti toplamaqda çətinlik.
Danışıq zamanı diqqətini itirmək.
Tapşırıqları bitirməkdə çətinlik çəkmək.
Gündəlik fəaliyyətləri unutmaq (məsələn, açarları itirmək).
Hiperaktivlik Əlamətləri:
Əl və ya ayaqlarını daim tərpətmək.
Yerində sakit otura bilməmək.
Həddindən artıq danışmaq.
Davamlı hərəkət etmək və ya sakit oyun oynaya bilməmək.
İmpulsivlik Əlamətləri:
Sıra gözləməkdə çətinlik.
Başqalarının sözünü kəsmək və ya müdaxilə etmək.
Təsirini düşünmədən tez qərar vermək.
3. DÇHP-nin Səbəbləri
DÇHP-nin dəqiq səbəbləri tam məlum olmasa da, bir neçə amil bu vəziyyətlə əlaqələndirilir:
Genetik faktorlar: Ailədə DÇHP olan fərdlərin olması risk faktorudur.
Beyin kimyası və strukturu: Beyində dopamin balanssızlığı və frontal lob funksiyasında problemlər təsir edir.
Ətraf mühit: Erkən doğum, hamiləlik zamanı zərərli maddələrin təsiri (spirt, siqaret), aşağı doğum çəkisi.
Psixososial amillər: Stressli və qeyri-sabit ailə mühiti, sosial dəstəyin olmaması.
4. Diaqnoz
DÇHP diaqnozu:
Müşahidə: Valideynlərin, müəllimlərin və ya yaxınların bildirdiyi əlamətlərin qiymətləndirilməsi.
Psixoloji testlər: Xüsusi meyarlarla diqqət, impulsivlik və hiperaktivlik səviyyəsinin ölçülməsi.
DSM-5 Kriteriyaları: Əlamətlərin ən az 6 ay davam etməsi və gündəlik həyatı əhəmiyyətli dərəcədə təsirləndirməsi.
5. Müalicə Yolları
DÇHP müalicəsi, əlamətlərin idarə edilməsinə və fərdin həyat keyfiyyətinin artırılmasına yönəlmişdir. Bu müalicələr çox vaxt bir neçə yanaşmanın birləşməsini əhatə edir:
Dərman müalicəsi:
Stimulyatorlar: Metilfenidat (Ritalin), amfetaminlər (Adderall). Bu dərmanlar beyində dopamin və norepinefrin səviyyələrini artıraraq diqqəti yaxşılaşdırır.
Stimulyator olmayan dərmanlar: Atomoksetin (Strattera) və ya bəzi antidepresanlar.
Davranış terapiyası:
İmpulsivlik və hiperaktivliyi idarə etmək üçün davranış strategiyaları öyrədilir.
Valideynlər və müəllimlər üçün dəstək proqramları təmin edilir.
Psixoterapiya:
Şəxsin özünü daha yaxşı başa düşməsi üçün fərdi terapiya.
Emosional çətinliklərin idarə edilməsinə kömək etmək.
Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Sağlam yuxu və qidalanma vərdişləri.
Mütəmadi fiziki aktivlik (idman, yoga).
Strukturlaşdırılmış və nizama salınmış bir gündəlik plan.
6. Məktəbdə və İşdə Dəstək
Tapşırıqların daha kiçik və idarə edilə bilən hissələrə bölünməsi.
Ətraf mühitin diqqət dağıdıcı amillərdən təmizlənməsi.
Müntəzəm aralar və hərəkət etmək imkanı verilməsi.
Valideynlər və müəllimlər arasında əməkdaşlıq.
7. Nəticə
DÇHP olan insanlar düzgün müalicə və dəstək ilə çox uğurlu və məhsuldar həyat yaşaya bilərlər. Problemin erkən tanınması və uyğun strategiyaların tətbiqi, həm fərdin, həm də onun ətrafındakıların həyat keyfiyyətini artırır.