Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (DÇHP) Nədir?
Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (DÇHP), fərdin gündəlik həyatına, təhsilinə və sosial münasibətlərinə təsir edən neyrobioloji bir vəziyyətdir. Bu pozuntu əsasən diqqət toplamaqda çətinlik, həddindən artıq hərəkətlilik və nəticələrini düşünmədən hərəkət etmə (impulsivlik) kimi əlamətlərlə xarakterizə olunur. DÇHP-nin erkən diaqnozu və düzgün idarə olunması fərdin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.
DÇHP-nin Əsas Xüsusiyyətləri
DÇHP özünü üç əsas sahədə büruzə verir. Hər bir sahə fərdin davranışlarında fərqli şəkildə müşahidə oluna bilər:
1. Diqqət Çatışmazlığı
Bu sahədə çətinlik çəkən şəxslərdə aşağıdakı hallar tez-tez müşahidə olunur:
- Detallara diqqət yetirməmək və iş prosesində xırda, lakin təkrarlanan səhvlər etmək.
- Verilən tapşırıqları və ya başladığı fəaliyyətləri sona çatdırmaqda ciddi çətinlik çəkmək.
- Diqqətin asanlıqla yayılması və bir fikirdən digərinə sürətli keçid etmək.
- Daim nəsə unudaraq və ya şəxsi əşyalarını itirərək fəaliyyətləri yarımçıq buraxmaq.
2. Hiperaktivlik
Fiziki aktivliyin normadan yüksək olması ilə xarakterizə olunan bu vəziyyətin əlamətləri bunlardır:
- Əl və ayaqları tez-tez tərpətmək, hətta oturduğu yerdə belə sakit qala bilməmək.
- Müəllim və ya valideynin tələb etdiyi sabit mühitlərdə oturmaqda çətinlik çəkmək.
- Daim qaçmaq, tullanmaq və həddindən artıq enerji sərf etmək.
- Lazımsız yerə çox danışmaq və ya həddindən artıq səs-küylü davranışlar nümayiş etdirmək.
3. İmpulsivlik
İmpulsivlik, fərdin daxili impulslarını idarə edə bilməməsi vəziyyətidir:
- Nəticəsini düşünmədən ani hərəkətlər etmək.
- Sual tam bitmədən cavab verməyə çalışmaq və ya başqalarının sözünü kəsmək.
- Növbə gözləməkdə çətinlik çəkmək və hər şeyin təcili həll olunmasını istəmək.
DÇHP-nin Növləri
DÇHP fərdlərdə fərqli formalarda təzahür edə bilər. Bu növlər aşağıdakı kimi təsnif edilir:
| DÇHP Növü | Əsas Xüsusiyyəti |
|---|---|
| Diqqət Çatışmazlığı Tipi | Sadəcə diqqət dağınıqlığı ilə müşahidə olunan forma (Inattentive type). |
| Hiperaktiv-İmpulsiv Tip | Sadəcə hiperaktiv və impulsiv davranışlarla müşahidə olunan forma. |
| Qarışıq Tip | Həm diqqət çatışmazlığı, həm də hiperaktivlik və impulsivliyin birlikdə görüldüyü forma. |
DÇHP-nin Səbəbləri Nələrdir?
DÇHP-nin yaranmasında bir neçə faktor rol oynayır. Bu səbəblər həm bioloji, həm də ətraf mühitlə bağlı ola bilər:
- Genetik amillər: Ailə üzvlərində DÇHP olan fərdlərdə bu pozuntunun görülmə riski daha yüksəkdir.
- Neyrokimyəvi balanssızlıq: Beyində dopamin və norepinefrin maddələrinin balansının pozulması.
- Hamiləlik və doğum faktoru: Hamiləlik dövründə zərərli vərdişlər və ya erkən doğum halları.
- İnkişaf dövrü: Uşaqlıq dövründə yaşanan travmalar və ya erkən inkişaf mərhələlərindəki əksikliklər.
DÇHP-nin Fərd Üzərindəki Təsirləri
Müalicə olunmayan və ya idarə edilməyən DÇHP fərdin həyatında müxtəlif çətinliklərə yol aça bilər:
- Məktəb və dərs mühitində zəif akademik performans.
- Valideyn və müəllimlərlə yaranan münaqişələr və davranış pozuntuları.
- Sosial bacarıqlarda çətinlik və həmyaşıd qrupları daxilində uyğunsuzluq.
- Uzunmüddətli dövrdə özünəinamın azalması və emosional gərginlik.
DÇHP ilə Mübarizə və Müalicə Yolları
DÇHP-nin müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir. Ən effektiv nəticələr bir neçə metodun kombinasiyası ilə əldə edilir:
- Psixoterapiya: Davranış terapiyası və ya CBT (Koqnitiv Davranış Terapiyası) uşaqda özünü tənzimləmə və diqqət strategiyalarını gücləndirir.
- Təhsil Dəstəyi: Məktəbdə fərdi yanaşma, xüsusi proqramların tətbiqi və strukturlaşdırılmış, qısa fasiləli iş planlarının qurulması.
- Valideyn Məsləhətləri: Uşaq üçün stabil gündəlik rejim, aydın sərhədlər və pozitiv möhkəmləndirmə (mükafatlandırma) sisteminin yaradılması.
- Dərman Müalicəsi: Psixiatr tərəfindən təyin edilən stimulantlar (məsələn, metilfenidat) və ya anksiyete/impulsivliyi tənzimləyən preparatlar.
- Sosial Bacarıq Təlimləri: Uşağın özünü və başqalarını anlama bacarığını inkişaf etdirən qrup məşqləri.
Vacib Qeyd: DÇHP diaqnozu yalnız peşəkar bir psixiatr və ya uşaq psixoloqu tərəfindən qoyulmalıdır. Unutmayın ki, hər diqqət dağınıqlığı və ya hərəkətlilik DÇHP mənasına gəlməyə bilər.
