Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik

DÇHP-nin əsas xüsusiyyətləri

1. Diqqət çatışmazlığı

Detallara diqqət yetirməmək və tez-tez xırda səhvlər etmək.

Tapşırıq və fəaliyyətləri sona çatdırmaqda çətinlik.

Asanlıqla diqqətin yayılması, bir fikirdən digərinə tez keçmək.

Daim nəsə unudaraq və ya əşyalarını itirərək fəaliyyətləri yarımçıq buraxmaq.

2. Hiperaktivlik

Əl və ayaqları tez-tez tərpətmək, oturarkən belə yerində sakit qala bilməmək.

Müəllim və ya valideynin dediyi yerdə oturmaqda çətinlik.

Daim qaçmaq, tullanmaq və həddindən artıq enerji sərf etmək.

Lazımsız danışmaq və ya səs-küylü olmaq.

3. İmpulsivlik

Nəticəsini düşünmədən hərəkət etmək.

Sual tam bitmədən cavab vermək və ya başqalarının sözünü kəsmək.

Növbə gözləməkdə çətinlik və ya təcili nəticə almaq ehtiyacı.

DÇHP növləri

Sadəcə diqqət çatışmazlığı ilə müşahidə olunan forma (ADHD-inattentive type)

Sadəcə hiperaktiv və impulsiv davranışlarla müşahidə olunan forma

Qarışıq tip – həm diqqət çatışmazlığı, həm hiperaktivlik və impulsivlik birlikdə görünür.

DÇHP-nin səbəbləri

Genetik amillər – ailədə DÇHP olan fərdlərdə risk yüksəkdir.

Beyində dopamin və norepinefrin balanssızlığı.

Hamiləlik dövründə zərərli vərdişlər və ya erkən doğum.

Uşaq dövründə travmalar və ya erkən inkişafda əksikliklər.

DÇHP-nin təsirləri

Məktəbdə və dərs mühitində zəif performans.

Valideyn və müəllimlərlə münaqişələr və davranış pozuntuları.

Sosial bacarıqlarda çətinlik və qrup daxilində uyğunsuzluq.

Uzunmüddətli halda özünəinamın azalması və bəzən emosional gərginlik.

DÇHP ilə mübarizə və müalicə yolları

1. Psixoterapiya

Davranış terapiyası və ya CBT – uşaqda özünü tənzimləmə və diqqət strategiyalarını gücləndirir.

2. Təhsil dəstəyi

Məktəbdə ferdi yanaşma və müəllim tərəfindən xüsusi proqramların tətbiqi.

Strukturlaşdırılmış tapşırıqlar və qısa fasilələrlə iş planı qurmaq.

3. Valideyn məsləhətləri

Uşağa stabil gündəlik rejim və aydın sərhədlər yaratmaq.

Pozitiv möhkəmləndirmə (mükafatlandırma sistemi) ilə istənilən davranışları təşviq etmək.

4. Dərman müalicəsi

Stimulant dərmanlar (məsələn, metilfenidat) və ya bəzi hallarda anksiyete və impulsivliyi tənzimləyən dərmanlar psixiatr tərəfindən təyin edilə bilər.

5. Sosial bacarıq təlimləri

Uşağın özünü və başqalarını anlama bacarığını artırmaq üçün qrup məşqləri faydalı olur.

Vacib qeyd

DÇHP diaqnozu yalnız psixiatr və ya uşaq psixoloqu tərəfindən qoyulmalıdır, çünki bütün diqqət dağınıqlıqları və hərəkətliliklər DÇHP olmayabilir.