Düyünlü tiroid xəstəlikləri

Tiroid düyünlərinin növləri:

Tiroid düyünləri müxtəlif səbəblərə və xüsusiyyətlərə görə fərqlənir. Əsas növləri aşağıdakılardır:

1. Kolloid düyünlər:

Bu, tiroiddə meydana gələn ən yaygın düyün növüdür və ümumiyyətlə yaxşı xasiyyətlidir (yəni xərçəng deyil). Kolloid düyünlər tiroid toxumasının yığılması nəticəsində meydana gəlir və çox vaxt tiroidin normal funksiyasına təsir etmədən meydana gəlir.

2. Tiroid adenomaları:

Adenomalar yaxşı xasiyyətli (benign) tiroid düyünləridir və tək düyün kimi meydana gələ bilər. Bu düyünlər bəzən tiroid hormonları istehsalını artıra bilər və hipertiroidizmə səbəb ola bilər. Hipertiroidizmə səbəb olan adenomalar toksik adenomalar adlanır.

3. Multinodulyar guatr:

Multinodulyar guatr tiroid bezində birdən çox düyünün meydana gəldiyi bir vəziyyətdir. Bu düyünlər adətən zərərsizdir, lakin bəzi hallarda böyük düyünlər nəfəs almaqda çətinlik yarada və ya boyunda şişkinlik yarada bilər.

4. Toksik adenom və toksik multinodulyar guatr:

Bu düyünlər artıq miqdarda tiroid hormonu ifraz edir və bu da hipertiroidizmə (tiroid hormonlarının həddindən artıq istehsalı) səbəb ola bilər. Hipertiroidizm ürək döyüntüsündə sürətlənmə, titrəmə, arıqlama və əsəbilik kimi simptomlarla özünü göstərir.

5. Tiroid kisti:

Tiroid kistləri, tiroidin içərisində maye ilə dolu olan qabarıqlardır. Kistlər tək başına ola bilər və ya digər düyün növləri ilə birgə görünə bilər. Kistlərin çoxu yaxşı xasiyyətlidir, lakin bəzən içərisində bərk toxuma ilə birləşə bilərlər.

6. Tiroid xərçəngi:

Tiroid düyünlərinin çoxu xərçəng deyil, lakin bəzən tiroiddə yaranan düyünlər xərçəngli ola bilər. Xərçəngli düyünlər adətən daha sərt, sürətlə böyüyən və bəzən boyundakı limfa düyünlərinə də təsir edən düyünlərdir. Tiroid xərçəngi nisbətən nadir hallarda rast gəlinir.

Tiroid düyünlərinin səbəbləri:

Tiroid düyünlərinin yaranmasının səbəbləri tam məlum olmasa da, bir neçə amil onların inkişafında rol oynaya bilər:

Yod çatışmazlığı: Yod, tiroid hormonlarının istehsalı üçün vacib bir elementdir. Yod çatışmazlığı olan bölgələrdə tiroid düyünləri daha çox rast gəlinir.

Genetik meyillilik: Ailədə tiroid xəstəlikləri və ya düyünləri olan insanlarda risk daha yüksəkdir.

Autoimmun xəstəliklər: Hashimoto tiroiditi kimi autoimmun xəstəliklər tiroiddə düyünlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Radiasiya məruz qalma: Boyun və baş nahiyəsində radiasiyaya məruz qalmaq tiroid düyünlərinin yaranma riskini artırır.

Tiroid düyünlərinin simptomları:

Çox vaxt tiroid düyünləri simptomsuz olur və yalnız həkim müayinəsi zamanı aşkar edilir. Lakin bəzi hallarda düyünlər böyük olduqda və ya tiroid funksiyasını təsir etdikdə aşağıdakı simptomlar ortaya çıxa bilər:

Boyunda şişkinlik: Boyun nahiyəsində gözlə görünən bir şişkinlik və ya yumru hiss edilə bilər.

Udma və nəfəs alma çətinliyi: Böyük düyünlər udma və ya nəfəs alma zamanı narahatlıq yarada bilər.

Səs dəyişiklikləri: Böyük düyünlər səs tellərinə təzyiq göstərərək səsdə xırıltıya səbəb ola bilər.

Hipertiroidizm əlamətləri: Toksik düyünlər həddindən artıq tiroid hormonu istehsal edərək hipertiroidizm əlamətləri yarada bilər (titrəmə, sürətli ürək döyüntüsü, arıqlama, əsəbilik).

Hipotiroidizm əlamətləri: Tiroid funksiyası zəiflədikdə yorğunluq, çəki artımı və soyuğa qarşı həssaslıq kimi hipotiroidizm simptomları ortaya çıxa bilər.

Tiroid düyünlərinin diaqnozu:

Tiroid düyünlərinin diaqnozu bir neçə fərqli test və müayinə ilə həyata keçirilir:

Fiziki müayinə:

Həkim boyun nahiyəsində düyünləri palpasiya (əllə yoxlama) edərək şişkinlikləri hiss edə bilər.

Tiroid ultrasəsi:

Ultrasəs, tiroid düyünlərinin ölçüsünü, formasını və bərk və ya maye ilə dolu olduğunu müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Ultrasəs, xərçəng riski yüksək olan düyünləri təyin etməkdə də faydalıdır.

Tiroid hormon testləri:

Qan testi ilə tiroid hormon səviyyələri (T3, T4) və tiroid stimullaşdırıcı hormon (TSH) ölçülür. Bu testlər düyünlərin tiroid funksiyasını necə təsir etdiyini göstərir.

İncə iynə aspirasiya biopsiyası (FNAB):

Bu üsul tiroid xərçənginin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün tiroid düyünündən hüceyrə nümunəsi götürmək üçün istifadə edilir. Biopsiya xərçəng riskini qiymətləndirməyə kömək edir.

Radioaktiv yod testləri:

Radioaktiv yod testi tiroid düyününün hormon istehsalını artırıb-artırmadığını göstərir. Hipertiroidizm şübhəsi olan hallarda bu test istifadə edilir.

Tiroid düyünlərinin müalicəsi:

Tiroid düyünlərinin müalicəsi düyünün növündən, ölçüsündən, tiroid funksiyasına təsirindən və xərçəng riskindən asılı olaraq dəyişir. Bəzi düyünlər müalicə tələb etməyə bilər və sadəcə izlənilə bilər.

İzləmə və müşahidə:

Kiçik və zərərsiz düyünlər heç bir simptom yaratmırsa və tiroid funksiyasını təsir etmirsə, müntəzəm ultrasəs və hormon testləri ilə izlənə bilər. Zamanla böyümə və ya xərçəng əlamətləri müşahidə olunmazsa, müalicə lazım olmaya bilər.

Levotiroksin müalicəsi:

Bəzi hallarda, tiroid hormon əvəzedici dərmanlar (levotiroksin) düyünlərin böyüməsini dayandırmaq üçün istifadə edilə bilər, xüsusilə hipotiroidizm varsa.

Radioaktiv yod terapiyası:

Toksik düyünlər və ya multinodulyar guatr hallarında radioaktiv yod terapiyası tətbiq oluna bilər. Radioaktiv yod tiroidin artıq hormon istehsalını dayandırır və düyünləri kiçildə bilər.

Cərrahi müdaxilə:

Böyük düyünlər nəfəs və ya udma çətinliyi yaradırsa, xərçəng riski varsa və ya düyünlər sürətlə böyüyürsə, cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Bu əməliyyatda tiroidin bir hissəsi və ya tamamilə çıxarıla bilər (tiroidektomiya).

Alkohol və ya lazer ablasyonu:

Bəzi düyünlər, xüsusən də kistlər, lazer və ya spirt ablasyonu ilə məhv edilə bilər. Bu prosedurlar kiçik invaziv əməliyyatlardır və böyük düyünləri kiçiltmək üçün istifadə edilə bilər.

Tiroid düyünlərində xərçəng riski:

Tiroid düyünlərinin çoxu xoşxassəli olsa da, bəzən xərçəngli düyünlər də rast gəlinə bilər. Xərçəngli düyünlər adətən bərk və sərt olur, daha sürətlə böyüyür və bəzən boyun limfa düyünlərinə yayılır. Tiroid xərçənginin növləri aşağıdakılardır:

Papiller tiroid xərçəngi: Tiroid xərçənglərinin ən yaygın növüdür və adətən yaxşı müalicə olunur.

Follikulyar tiroid xərçəngi: Daha az yaygındır, lakin yaxşı müalicə perspektivləri var.

Medulyar tiroid xərçəngi: Daha nadir və aqressivdir. Bəzi genetik sindromlarla əlaqələndirilir.

Anaplastik tiroid xərçəngi: Ən nadir və ən aqressiv tiroid xərçəngidir.

Nəticə:

Düyünlü tiroid xəstəlikləri çox yaygındır və əksər hallarda ciddi bir problem yaratmır. Lakin düyünlər bəzən tiroid funksiyasına və ya sağlamlığa təsir göstərə bilər. Xərçəng riski olan düyünlərin erkən diaqnozu və müalicəsi vacibdir. Müntəzəm tibbi nəzarət və ultrasəs müayinəsi tiroid düyünlərinin izlənməsi və vaxtında müdaxilə edilməsi üçün vacibdir.