Epilepsiya (epilepsiya xəstəliyi)
Epilepsiya Nədir?
Beynimizdəki sinir hüceyrələri (neyronlar) elektrik siqnalları vasitəsilə ünsiyyət qurur. Epilepsiyada bu siqnallar anormal bir şəkildə boşalır, nəticədə fərqli simptomlarla özünü göstərə bilən qıcolmalar yaranır. Epilepsiya, yalnız bir dəfə baş verən qıcolma deyil, təkrarlanan və qeyri-proqnozlaşdırıla bilən nöbetlər ilə xarakterizə olunur.
Epilepsiyanın Səbəbləri
Epilepsiyanın dəqiq səbəbi bəzi hallarda məlum olmasa da, əsasən aşağıdakı amillərlə əlaqəlidir:
1. Genetik faktorlar:
Bəzi insanlar epilepsiyaya genetik meyilliliyə sahib ola bilərlər.
2. Beyin zədələnmələri:
Doğuş zamanı oksigen çatışmazlığı.
Kəllə-beyin travmaları.
Beyin infeksiyaları (menenjit, ensefalit və s.).
Beyində şişlər və ya digər struktur problemlər.
3. Metabolik və ya sistemik problemlər:
Qan şəkərinin və ya elektrolit səviyyələrinin pozulması.
Böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığı.
4. İnkişaf problemləri:
Autizm və ya beyin inkişafı ilə əlaqəli digər pozuntular.
5. Beyində qan dövranı problemləri:
İflic və ya beyinə qan axınının azalması (iskemi).
Epilepsiyanın Əlamətləri
Epilepsiyanın əlamətləri qıcolmanın növündən və beynin təsirlənən hissəsindən asılıdır. Əsas əlamətlər:
1. Generalizə olunmuş qıcolmalar (bütün beynin təsirləndiyi):
Toni-klonik qıcolmalar: Bədəndə sərtləşmə (tonik faza) və sarsıntı (klonik faza).
Absans qıcolmaları: Ani şüur itkisi, adətən bir neçə saniyə davam edir.
Atonik qıcolmalar: Əzələlərin qəflətən zəifləməsi və düşmə.
Miyoklonik qıcolmalar: Qısa və ani əzələ sarsıntıları.
2. Ocaqlı (fokal) qıcolmalar (beynin müəyyən bir hissəsinin təsirləndiyi):
Sadə fokal qıcolmalar: Şüur itkisiz olur; müəyyən bir əzələ qrupu spazma girə bilər.
Kompleks fokal qıcolmalar: Şüurun dəyişməsi ilə müşayiət olunur, qəribə davranışlar və ya hisslər yaranır.
3. Aura:
Qıcolmadan əvvəl müəyyən əlamətlər hiss edilə bilər: qəribə qoxular, titrəmə, ürəkbulanma.
Epilepsiyanın Diaqnozu
Tibbi tarix:
Qıcolmaların tezliyi, müddəti və xarakteri haqqında məlumat toplanır.
Elektroensefaloqrafiya (EEQ):
Beynin elektrik aktivliyini ölçərək anormallıqları aşkar edir.
Görüntüləmə müayinələri:
MRT və ya KT: Beynin struktural problemlərini aşkar etmək üçün.
Laborator testlər:
Qan analizləri, metabolik pozuntuların və ya infeksiyaların müəyyən edilməsi üçün.
Epilepsiyanın Müalicəsi
Epilepsiya müalicəsi qıcolmaların idarə olunmasına və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlib.
1. Dərman müalicəsi:
Antiepileptik dərmanlar (AED):
Fenitoin, valproat, lamotrigin, levetirasetam və başqaları.
Dərmanlar qıcolmaların tezliyini və şiddətini azaltmaq üçün təyin edilir.
2. Cərrahi müdaxilə:
Beynin qıcolmaya səbəb olan sahəsinin çıxarılması.
Daha çox struktur zədələr və ya şişlər zamanı tətbiq edilir.
3. Vagus siniri stimulyasiyası:
Sinir stimulyatoru quraşdırılaraq qıcolmaların azaldılması.
4. Ketogenik pəhriz:
Yüksək yağlı, aşağı karbohidratlı pəhriz, xüsusilə uşaqlarda qıcolmaların idarəsində təsirli ola bilər.
5. Davranış terapiyası və psixoloji dəstək:
Epilepsiya ilə yaşamağın psixoloji təsirlərini idarə etmək üçün.
Epilepsiya Xəstələrinə Tövsiyələr
Müntəzəm dərman qəbulu:
Dərmanlarınızı həkim təlimatlarına uyğun olaraq qəbul edin.
Qıcolma tetikleyicilərindən qaçın:
Stress, yuxusuzluq, alkoqol və parlaq işıqlar.
Sağlam həyat tərzi:
Balanslı qidalanma və nizamlı fiziki fəaliyyət.
Təhlükəsizlik tədbirləri:
Yalnız üzməmək, hündür yerlərdə ehtiyatlı olmaq.
Qıcolma halında təhlükəsiz mühit yaratmaq.
Tibbi məlumat bilərziyi:
Epilepsiya xəstəsi olduğunuzu göstərən bilərzik taxmaq fövqəladə hallarda kömək edə bilər.
Qıcolma Halında İlk Yardım
Sakit qalın və panik etməyin.
Xəstəni təhlükəsiz mühitə yerləşdirin:
Kəskin əşyaları uzaqlaşdırın.
Xəstəni yan tərəfə çevirin:
Boğulmanın qarşısını almaq üçün.
Ağzına heç nə qoymayın.
Qıcolma 5 dəqiqədən uzun sürərsə, təcili yardım çağırın.
Epilepsiyanın Qarşısını Alma Yolları
Genetik faktorlar istisna olmaqla, tam qarşısını almaq mümkün olmasa da, risk faktorlarını azaltmaq olar:
Baş travmalarından qorunun.
Beyin infeksiyalarını vaxtında müalicə edin.
Sağlam həyat tərzinə riayət edin.
Epilepsiya, düzgün diaqnoz və müalicə ilə idarə oluna bilən bir xəstəlikdir. Xəstələr müntəzəm tibbi nəzarət altında olduqda və həyat tərzi tövsiyələrinə əməl etdikdə qıcolmaların tezliyi və şiddəti azaldıla bilər. Təhlükəsiz və keyfiyyətli həyat tərzi mümkün olan məqsəddir.