Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi
Ağciyər xərçənginin növləri:
Ağciyər xərçəngi iki əsas növə bölünür:
1. Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi (NSCLC):
Bu, ağciyər xərçənginin ən çox rast gəlinən növüdür və bütün ağciyər xərçəngi hallarında təxminən 85%-ni təşkil edir. NSCLC öz növbəsində bir neçə alt növə malikdir:
Adenokarsinoma: Bu, NSCLC-nin ən yaygın formasıdır və ağciyərlərin xarici bölgəsindəki hüceyrələrdə əmələ gəlir. Siqaret çəkənlərdə də rast gəlinir, lakin siqaret çəkməyənlərdə də tez-tez müşahidə edilir.
Skuamöz hüceyrəli karsinoma: Ağciyərin hava yollarında (bronxial borular) yaranır və adətən siqaret çəkənlərdə daha çox rast gəlinir.
Böyük hüceyrəli karsinoma: Bu, NSCLC-nin daha nadir bir formasıdır və daha sürətli böyüyür.
2. Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (SCLC):
Bu, daha aqressiv bir növdür və ağciyər xərçəngi hallarının təxminən 15%-ni təşkil edir. Kiçik hüceyrəli xərçəng adətən çox sürətlə böyüyür və metastaz edir (bədənin digər hissələrinə yayılır). Siqaret çəkənlərdə daha çox rast gəlinir.
Ağciyər xərçənginin səbəbləri:
Ağciyər xərçəngi bir çox faktorlarla əlaqələndirilə bilər. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
1. Siqaret çəkmə:
Siqaret çəkmə ağciyər xərçənginin ən böyük səbəbidir və bu xəstəliklərin təxminən 85%-i siqaret çəkmə ilə əlaqəlidir. Siqaret tüstüsündə olan kanserogen maddələr ağciyərlərdəki hüceyrələrə zərər verə bilər və zamanla bu hüceyrələr mutasiyaya uğrayaraq xərçəngə çevrilə bilər.
2. Pasif siqaret çəkmə:
Siqaret çəkməyən insanlar siqaret tüstüsünə məruz qalarlarsa, onların da ağciyər xərçəngi inkişaf etdirmə riski artır.
3. Radon qazı:
Radon, təbii olaraq yaranan bir radioaktiv qazdır və torpaqdan və qayalardan çıxaraq evlərin havasına qarışa bilər. Radona uzun müddət məruz qalmaq ağciyər xərçəngi riskini artırır.
4. Asbest:
Asbestlə təmas da ağciyər xərçənginə səbəb ola bilər. Asbest, tikinti materiallarında və bəzi sənaye sahələrində istifadə edilən bir maddədir və uzun müddət asbest tozuna məruz qalmaq ağciyər xərçəngi riskini yüksəldir.
5. Hava çirklənməsi:
Hava çirkliliyində olan bəzi zərərli kimyəvi maddələr və toz hissəcikləri ağciyər xərçənginin inkişafına səbəb ola bilər, xüsusilə də uzun müddət bu çirklənməyə məruz qaldıqda.
6. Genetik faktorlar:
Ailə üzvlərində ağciyər xərçəngi olan insanlarda xəstəliyin inkişaf etmə riski daha yüksəkdir. Genetik meyllilik bəzi insanlarda xərçəngə qarşı həssaslığı artırır.
Ağciyər xərçənginin əlamətləri:
Ağciyər xərçəngi erkən mərhələlərdə çox vaxt simptomsuz olur və ya digər xəstəliklərlə qarışdırıla biləcək simptomlar verir. Lakin xəstəlik inkişaf etdikcə daha aydın əlamətlər ortaya çıxır:
Uzun müddətli öskürək: Davamlı öskürək, xüsusilə qanlı bəlğəm, ağciyər xərçənginin əsas əlamətlərindən biridir.
Sinə ağrısı: Sinədə davamlı ağrı və ya narahatlıq hissi, xüsusilə nəfəs alma və ya öskürmə zamanı.
Nəfəs darlığı: Gözlənilməz nəfəs darlığı və ya nəfəs almaqda çətinlik.
Xırıltılı nəfəs alma: Nəfəs alarkən xırıltılı və ya boğulmuş səs.
Səsdə dəyişikliklər: Davamlı səs batması və ya səs dəyişiklikləri.
Arıqlama: Səbəbsiz çəki itkisi və ya iştahsızlıq.
Ürəkbulanma və yorğunluq: Xəstələr tez yorğunlaşır və ürəkbulanma hiss edə bilərlər.
Ağciyər xərçənginin diaqnozu:
Ağciyər xərçənginin diaqnozu aşağıdakı test və müayinələr vasitəsilə həyata keçirilir:
Rentgen: Ağciyərdəki kütlələrin və ya anormal toxuma dəyişikliklərinin aşkar edilməsi üçün ən çox istifadə edilən ilk addımdır.
Kompüter tomoqrafiyası (CT): Ağciyərlərin daha detallı görüntülərini təmin edir və xərçəngin mövcud olub-olmadığını, yayılma dərəcəsini daha dəqiq qiymətləndirməyə kömək edir.
Biyopsiya: Ağciyərdəki kütlədən nümunə götürülərək hüceyrələr laboratoriyada analiz olunur. Bu, xərçəngin növünü və yayılma dərəcəsini müəyyən etmək üçün vacibdir.
PET scan: Xərçəngin bədənin digər hissələrinə yayılıb-yayılmadığını (metastaz) yoxlamaq üçün istifadə edilir.
Ağciyər xərçənginin mərhələləri:
Ağciyər xərçənginin mərhələləri (stadiyaları) xərçəngin ağciyərdəki yayılma dərəcəsinə və bədənin digər hissələrinə yayılıb-yayılmadığına əsasən təyin edilir:
Mərhələ 1: Xərçəng yalnız ağciyərdədir və digər toxumalara yayılmayıb.
Mərhələ 2: Xərçəng ağciyərdədir və yaxın toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılıb.
Mərhələ 3: Xərçəng ağciyərdən kənara, yaxın limfa düyünlərinə və ya toxumalara yayılıb.
Mərhələ 4: Xərçəng bədənin digər hissələrinə (məsələn, beyin, qaraciyər, sümüklər) yayılıb (metastaz).
Ağciyər xərçənginin müalicəsi:
Müalicə, xəstəliyin növünə, mərhələsinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə əsasən təyin olunur. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Cərrahiyyə:
Xərçəng erkən mərhələlərdə aşkar edilərsə, cərrahiyyə ilə xərçəngli toxuma və ya ağciyərin bir hissəsi çıxarıla bilər.
Lobektomiya (ağciyərin bir lobunun çıxarılması) və ya pnömonektomiya (ağciyərin tamamının çıxarılması) tez-tez tətbiq olunan üsullardır.
2. Radioterapiya:
Radioterapiya (şüa terapiyası) xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün yüksək enerji şüalarının istifadə edilməsidir. Bu, cərrahi müdaxilədən sonra və ya əməliyyatın mümkün olmadığı hallarda tətbiq edilir.
3. Kimyaterapiya:
Kimyaterapiya bədənin hər tərəfinə yayılan xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün dərmanların istifadəsidir. Bu dərmanlar ağızdan və ya venadaxili yolla tətbiq edilir.
4. İmmunoterapiya:
İmmunoterapiya bədənin immun sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizə aparmağa kömək edən bir müalicə üsuludur.
5. Molekulyar hədəflənmiş terapiya:
Bu müalicə, xərçəng hüceyrələrindəki xüsusi genetik dəyişiklikləri hədəf alaraq bu hüceyrələri məhv edir. Molekulyar hədəflənmiş terapiya bəzi ağciyər xərçəngi növlərində effektiv ola bilər.
Ağciyər xərçəngindən qorunma:
Ağciyər xərçənginin qarşısını almaq üçün bəzi addımlar atıla bilər:
Siqareti tərgitmək: Siqaret çəkmə ağciyər xərçənginin ən böyük risk amilidir. Siqareti tərgitmək xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Pasif siqaret tüstüsündən uzaq durmaq: Siqaret tüstüsünə məruz qalmaq da ağciyər xərçəngi riskini artırır.
Hava çirkliliyinə qarşı tədbirlər: Zərərli kimyəvi maddələrlə dolu hava şəraitində olan insanlarda ağciyər xərçəngi riski artır. Çirklənmiş mühitlərdə yaşamaqdan və işləməkdən çəkinmək faydalıdır.
Radon qazına qarşı tədbirlər: Ev və iş yerlərində radon qazı səviyyələrinin yoxlanılması və azaldılması önəmlidir.
Sağlam həyat tərzi: Balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik və sağlam həyat tərzi xərçəng riskini azaldır.
Nəticə:
Ağciyər xərçəngi ciddi və həyati təhlükə yaradan bir xəstəlikdir, lakin erkən diaqnoz və müalicə ilə xəstələrin sağ qalma şansı artırıla bilər. Siqaret çəkməmək və ya siqareti tərgitmək, həmçinin müntəzəm tibbi müayinələr xəstəliyin qarşısını almaq və erkən mərhələdə aşkar etmək üçün ən effektiv yollardır.