Obezite nədir?
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Obezite, müasir dövrün ən ciddi sağlamlıq problemlərindən biri hesab olunur və bədəndə həddindən artıq piy toxumasının toplanması ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyətin müəyyən edilməsində ən geniş yayılmış və beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş ölçü vahidi Bədən Kütlə İndeksidir (BKİ). BKİ göstəriciləri fərdin çəkisinin boyuna olan nisbəti əsasında hesablanaraq sağlamlıq risklərini qiymətləndirməyə imkan verir.
Obezitenin Müəyyən Edilməsi və Diaqnoz Meyarları
Obezitenin təyini üçün istifadə olunan əsas düstur BKİ = çəki (kq) / boy² (m) şəklindədir. Bu hesablamadan əldə edilən nəticələr aşağıdakı kateqoriyalar üzrə təsnif edilir:
| BKİ (kg/m²) | Qiymətləndirmə |
|---|---|
| 18.5 – 24.9 | Normal çəki |
| 25 – 29.9 | Artıq çəki (kilolu) |
| 30 – 34.9 | 1-ci dərəcəli obezite |
| 35 – 39.9 | 2-ci dərəcəli obezite |
| 40 və yuxarı | 3-cü dərəcəli (ağır) obezite |
BKİ ilə yanaşı, bel çevrəsinin ölçülməsi də diaqnoz prosesində mühüm rol oynayır. Kişilərdə 102 sm, qadınlarda isə 88 sm-dən yuxarı olan ölçülər mərkəzi piylənmə riskinin yüksək olduğunu göstərir.
Obezitenin Yaranma Səbəbləri
Obezitenin inkişafı bir çox daxili və xarici faktorun birləşməsindən qaynaqlanır. Bu səbəbləri iki əsas qrupda toplamaq mümkündür:
Əsas Səbəblər:
- Hərəkətsiz həyat tərzi və fiziki aktivliyin azlığı.
- Yüksək kalorili, yağlı və şəkərli qidaların üstünlük təşkil etdiyi qidalanma rejimi.
- Gündəlik enerji ehtiyacından daha artıq kalori qəbul etmək.
Digər Faktorlar:
- Genetik meyillilik və ailə tarixçəsi.
- Hormonal problemlər (məsələn, insulin direnci və ya hipotireoz).
- Stress və emosional vəziyyətlə bağlı yaranan həddindən artıq yemə vərdişi.
- Yuxu pozğunluqları və bəzi dərmanların (antidepresanlar, kortikosteroidlər və s.) yan təsirləri.
Obezitenin Sağlamlığa Təsirləri və Risk Faktoru
Artıq çəki yalnız estetik bir problem deyil, bir çox orqan sisteminə birbaşa mənfi təsir göstərən xroniki bir xəstəlikdir.
| Sistem | Risk və Problemlər |
|---|---|
| Ürək-damar sistemi | Yüksək təzyiq, ürək xəstəlikləri, insult |
| Maddələr mübadiləsi | Tip 2 diabet, insulin rezistensiyası |
| Hormonal sistem | Polikistik Over Sindromu (PCOS), sonsuzluq |
| Tənəffüs sistemi | Yuxu apnesi, nəfəs darlığı |
| Psixoloji təsir | Özünəinam itkisi, depressiya, sosial çəkilmə |
Obezite ilə Mübarizə və Müalicə Yolları
Obezite ilə mübarizə kompleks yanaşma və davamlılıq tələb edən bir prosesdir. Bu prosesdə aşağıdakı dörd addım həlledici əhəmiyyət kəsb edir:
- Qidalanma Dəyişikliyi: Müvəqqəti pəhrizlər əvəzinə balanslı və davamlı qidalanma rejiminə keçid edilməlidir. Lifli qidalar, tərəvəz və su qəbulu artırılmalı; şəkər, yağ və hazır qidalardan uzaq durulmalıdır. Mindful eating (şüurlu yemək) vərdişi inkişaf etdirilməlidir.
- Fiziki Aktivlik: Həftədə ən az 150 dəqiqə orta intensivlikli idman (gəzinti, üzgüçülük, rəqs) edilməlidir. Burada əsas məqsəd müvəqqəti məşq deyil, daimi hərəkət vərdişi qazanmaqdır.
- Psixoloji Dəstək: Duyğusal yemə davranışı və motivasiya düşüklüyü ilə mübarizə aparmaq üçün peşəkar psixoloq dəstəyi alınmalıdır. Yemə vərdişlərinin altındakı səbəblər dərindən araşdırılmalıdır.
- Həkim Nəzarəti: Endokrinoloq və diyetoloq tərəfindən fərdi plan hazırlanmalıdır. Lazım gəldikdə tibbi müdaxilə, dərman müalicəsi və ya ağır hallarda bariatrik cərrahiyyə tətbiq oluna bilər.
Unutmayın: Obezite bir iradəsizlik deyil, sistemli bir pozğunluqdur. Doğru dəstək və davamlı həyat tərzi dəyişiklikləri ilə bu problemi idarə etmək və tamamilə aradan qaldırmaq mümkündür.
