Öyrənmə əlilliyi

Öyrənmə əlilliyinin növləri:

Öyrənmə əlilliyi müxtəlif formalarda ola bilər və uşağın akademik bacarıqlarına müxtəlif yollarla təsir göstərə bilər. Əsas növləri aşağıdakılardır:

1. Disleksiya (Oxuma pozğunluğu):

Disleksiya uşaqların oxumaqda çətinlik çəkməsi ilə xarakterizə olunur. Uşaqlar hərfləri və sözləri qarışdıra bilər, sözləri və səsləri düzgün tanıya bilməz və ya oxuma sürəti normaldan yavaş ola bilər. Disleksiya yalnız oxuma bacarığı ilə deyil, həm də yazılı ifadələr və hekayələr yaratmaqla da əlaqədar problemlər yarada bilər.

2. Disqrafiya (Yazma pozğunluğu):

Disqrafiya yazılı ifadə ilə bağlı problemləri əhatə edən öyrənmə əlilliyidir. Bu pozğunluğu olan uşaqların yazıları çətin oxunur, cümlələrdəki qrammatik qaydaları tətbiq etməkdə çətinlik çəkir və ya düzgün hərf yazmaqda problem yaşayırlar.

3. Diskalkuliya (Riyaziyyat pozğunluğu):

Diskalkuliya riyazi bacarıqların inkişaf etdirilməsində çətinliklərlə xarakterizə olunur. Uşaqlar sadə riyazi əməliyyatları (toplama, çıxma, vurma, bölmə) yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir və ya riyaziyyatın əsas anlayışlarını başa düşməkdə problem yaşayırlar.

4. Dinləmə və dil emalı pozğunluğu:

Dinləmə emalı pozğunluğu olan uşaqlar verilən məlumatları və təlimatları düzgün şəkildə emal etməkdə çətinlik çəkirlər. Onlar danışıq zamanı verilən məlumatları başa düşməkdə və ya bunlara cavab verməkdə çətinlik çəkə bilər.

Dil emalı pozğunluğu oxuma, yazma və ya danışmaqla bağlı problemlərə səbəb ola bilər və bu pozğunluq uşağın dilin strukturunu anlama qabiliyyətini təsir edə bilər.

5. İcra funksiyası pozğunluğu:

Bu pozğunluq icra funksiyaları (planlama, təşkil etmə, yaddaş, vaxtın idarə olunması və problemlərin həlli) ilə bağlı çətinliklərə səbəb olur. İcra funksiyası pozğunluğu olan uşaqlar tapşırıqları başa çatdırmaqda çətinlik çəkir, vaxtında işləri bitirə bilmirlər və gündəlik fəaliyyətləri planlamaqda çətinlik çəkirlər.

Öyrənmə əlilliyinin əlamətləri:

Öyrənmə əlilliyinin əlamətləri fərqli formalarda özünü göstərə bilər. Uşaqların öyrənmə bacarıqlarında müşahidə edilən əsas əlamətlərdən bəziləri aşağıdakılardır:

1. Oxuma, yazma və riyaziyyatda çətinlik çəkmək:

Uşağın oxumaq və yazmaqla bağlı problemi ola bilər, sadə riyazi əməliyyatları başa düşməkdə çətinlik çəkə bilər.

Əvvəl öyrəndiyi məlumatları təkrarlamaq və yadda saxlamaq qabiliyyətində zəiflik.

2. Tapşırıqların yerinə yetirilməsində çətinlik:

Məktəbdə və ya evdə verilən tapşırıqları tamamlamaqda çətinlik çəkmək və ya tapşırıqları başa çatdırmaq üçün həddən artıq vaxt sərf etmək.

3. Diqqəti cəmləməkdə çətinlik:

Uşaqların dərslərdə və ya öyrənmə fəaliyyətlərində diqqətlərini toplamaq və uzun müddət diqqəti saxlamaq qabiliyyətində çətinlik yaşaması.

4. Planlama və təşkil etmə qabiliyyətinin zəifliyi:

Verilən tapşırıqların təşkil olunmasında və ya uzunmüddətli fəaliyyətlərin planlanmasında çətinliklər. Uşaqlar tez-tez işləri tamamlamaq üçün dəstəklənməyə ehtiyac duyurlar.

5. Verilən təlimatları anlamaqda çətinlik:

Uşaqların verilən təlimatları başa düşməkdə və onları izləməkdə çətinlik çəkməsi. Bu xüsusilə dinləmə emalı və dil emalı pozğunluqları ilə əlaqədar olur.

Öyrənmə əlilliyinin səbəbləri:

Öyrənmə əlilliyinin səbəbləri tam olaraq müəyyən edilməsə də, bir sıra amillər bu pozğunluqların yaranmasına səbəb ola bilər:

1. Genetik amillər:

Öyrənmə əlilliyi ailədə miras qala bilər. Əgər valideynlər və ya yaxın qohumlar öyrənmə problemləri yaşamışlarsa, uşağın da bu problemi yaşamaq riski daha yüksəkdir.

2. Beyin inkişafı:

Beynin müəyyən sahələrindəki inkişaf problemləri və ya struktural fərqliliklər öyrənmə əlilliyinin səbəbi ola bilər. Bu sahələr oxuma, yazma, riyaziyyat və ya digər akademik bacarıqların idarə olunması ilə əlaqəlidir.

3. Erkən dövrdəki problemlər:

Hamiləlik dövründə, doğuş zamanı və ya erkən uşaq yaşlarında yaşanan zədələr (məsələn, oksigen çatışmazlığı, doğuş travmaları) beyinə təsir edərək öyrənmə əlilliyinə səbəb ola bilər.

4. Ətraf mühit amilləri:

Uşağın erkən dövrdə yaşadığı sosial, emosional və təhsil şəraiti öyrənmə əlilliyinə səbəb ola bilər. Məsələn, erkən dövrdə təhsil imkanlarının az olması və ya davamlı stress öyrənmə problemlərinə yol aça bilər.

Öyrənmə əlilliyinin diaqnozu:

Öyrənmə əlilliyi adətən psixoloq, xüsusi təhsil mütəxəssisi və ya pedaqoq tərəfindən diaqnoz edilir. Diaqnoz prosesi aşağıdakı addımları əhatə edə bilər:

Müşahidə və sorğular: Uşağın valideynləri, müəllimləri və məktəb heyəti ilə məsləhətləşərək uşağın məktəbdə və evdə göstərdiyi davranışlar, öyrənmə bacarıqları haqqında məlumat toplanır.

Təhsil testləri: Uşağın akademik bacarıqlarını (oxuma, yazma, riyaziyyat) və intellektual funksiyalarını qiymətləndirmək üçün müxtəlif testlər aparılır. Bu testlər uşağın zəif tərəflərini və potensialını müəyyən etməyə kömək edir.

Psixoloji testlər: Uşağın idrak və emosional vəziyyətini qiymətləndirmək üçün psixoloji testlər tətbiq edilə bilər. Bu testlər uşağın icra funksiyaları, diqqət və yaddaş qabiliyyətlərini də qiymətləndirir.

Öyrənmə əlilliyinin müalicəsi və müdaxilə strategiyaları:

Öyrənmə əlilliyi müalicə olunmasa da, uşaqlara akademik bacarıqlarını inkişaf etdirmək və zəifliklərini aşmaq üçün xüsusi müdaxilə strategiyaları tətbiq oluna bilər. Bu müdaxilələr uşağın təhsil prosesinə uyğunlaşdırıla bilər:

1. Xüsusi təhsil proqramları:

Uşaqların ehtiyaclarına uyğun xüsusi təhsil proqramları və fərdi tədris planları hazırlanır. Bu proqramlar uşağın zəif olduğu sahələri inkişaf etdirməyə yönəlir və dərslər fərdiləşdirilir.

2. Davranış terapiyası:

Davranış terapiyası uşaqların diqqətini cəmləmək və öyrənmə fəaliyyətlərinə maraq göstərmələrinə kömək edir. Bu terapiya vasitəsilə uşaqlara tapşırıqları yerinə yetirmək üçün düzgün motivasiya və təşviq verilir.

3. Dəstək dərsləri:

Uşaqlara riyaziyyat, oxuma və yazma kimi sahələrdə əlavə dəstək dərsləri verilə bilər. Bu dərslər uşağın zəif bacarıqlarını inkişaf etdirməyə və öyrənmə prosesində uğur qazanmasına kömək edir.

4. Texnoloji dəstək:

Öyrənmə əlilliyi olan uşaqlar üçün xüsusi tədris texnologiyaları (məsələn, kompüter proqramları, interaktiv tədris vasitələri) istifadə edilə bilər. Bu texnologiyalar uşaqların fərqli öyrənmə tərzlərinə uyğunlaşdırıla bilər.

5. Ailə və məktəb dəstəyi:

Valideynlər və müəllimlər uşağın təhsil həyatında aktiv rol oynayaraq ona dəstək olmalıdırlar. Uşağın ehtiyaclarını nəzərə alaraq ona xüsusi diqqət göstərmək və müsbət davranışlarını təşviq etmək vacibdir.

Valideynlər üçün tövsiyələr:

Öyrənmə əlilliyi olan uşaqlar üçün valideyn dəstəyi çox vacibdir. Valideynlər aşağıdakı strategiyalardan istifadə edərək uşaqlarına kömək edə bilərlər:

Səbir və anlayış göstərmək: Uşaqlar öyrənmə əlilliyi ilə mübarizə apararkən onların qarşılaşdığı çətinlikləri anlamaq və onlara səbir göstərmək vacibdir.

Uşağın güclü tərəflərinə diqqət yetirmək: Uşağın bacarıqlı olduğu sahələrə diqqət yetirmək və onu bu sahələrdə təşviq etmək uşağın özünə inamını artırır.

Müəllimlərlə əməkdaşlıq etmək: Məktəbdə uşağın tədris prosesini izləmək və müəllimlərlə əməkdaşlıq etmək, onun xüsusi təhsil ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək vacibdir.

Uşağa müsbət dəstək vermək: Uşağın müsbət davranışlarını gücləndirmək və onun hər bir uğurunu qeyd etmək motivasiyanı artırır.

Nəticə:

Öyrənmə əlilliyi uşaqların təhsil və akademik fəaliyyətlərinə təsir edən bir pozğunluq olsa da, erkən müdaxilə və xüsusi tədris proqramları ilə bu çətinliklər aradan qaldırıla bilər. Müvafiq dəstək, fərdi yanaşmalar və ailə-məktəb əməkdaşlığı ilə uşağın təhsil həyatında müsbət nəticələr əldə etməsi mümkündür.