Psoriasis Revmatizm (Psoriatik artrit)
Psoriatik Artritin Səbəbləri
Psoriatik artritin dəqiq səbəbi tam olaraq bilinmir, lakin xəstəliyin otoimmün proseslərlə əlaqəli olduğu düşünülür. Aşağıda xəstəliyə səbəb olan bəzi faktorlar verilmişdir:
Genetik Meyllilik: Ailəsində psoriaz və ya psoriatik artrit olan insanlarda bu xəstəliklərin yaranma riski daha yüksəkdir.
Otoimmün Reaksiya: İmmun sistemi səhvən bədənin sağlam hüceyrələrinə, xüsusən də dəri və oynaq hüceyrələrinə hücum edir, bu da iltihab və zədələnməyə səbəb olur.
Ətraf Mühit Faktorları: Stress, infeksiyalar, dərmanlar və zədə kimi ətraf mühit faktorları xəstəliyin yaranmasında və aktivləşməsində rol oynaya bilər.
Psoriatik Artritin Simptomları
Psoriatik artrit adətən tədricən inkişaf edir, lakin bəzi hallarda qəflətən də başlaya bilər. Simptomlar xəstəliyin forması və təsir etdiyi oynaqlara görə dəyişir:
Oynaqlarda Ağrı və Şişkinlik: Psoriatik artrit, xüsusən barmaq və ayaq barmaqları kimi kiçik oynaqlarda şişkinliyə və ağrıya səbəb olur. Şişkinlik və sərtlik səhərlər daha çox müşahidə edilir.
Dactylitis (Sosis Barmaq): Barmaq və ya ayaq barmaqlarının tamamilə şişməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Bu simptom psoriatik artrit üçün xarakterikdir.
Oynaq Sərtliyi: PsA-da oynaqlar xüsusilə səhərlər və ya uzun müddət hərəkətsiz qaldıqda sərt ola bilər.
Oynaqlarda İstilik və Qızartı: İltihab səbəbiylə təsirlənmiş oynaqlar isti və qızarmış görünə bilər.
Dərinin Psoriaz Lezyonları: Dərinin səthində qırmızı, qaşınan və pulcuqlarla örtülü ləkələr (psoriaz lezyonları) yaranır.
Entezit: Bu, əzələlərin, bağların və ya vətərlərin sümüklərə birləşdiyi yerlərdə iltihabın olmasıdır. Xüsusilə dabanlarda və ya topuq ətrafında ağrıya səbəb ola bilər.
Dırnaq Dəyişiklikləri: Dırnaqlarda çuxurlaşma və ya qalınlaşma ola bilər. Dırnaqların ayrılması da mümkündür.
Onurğada Ağrı (Spondilit): Bəzi hallarda psoriatik artrit onurğaya təsir edir və beldə ağrıya və sərtliyə səbəb olur. Bu forma ankilozan spondilitə bənzər şəkildə onurğanın hərəkətliliyini məhdudlaşdıra bilər.
Psoriatik Artritin Diaqnozu
Psoriatik artritin diaqnozu üçün bir sıra müayinələr və testlər aparılır. Diaqnoz, psoriazın və artrit simptomlarının birlikdə mövcud olmasına və digər artrit növlərinin (məsələn, romatoid artrit) xaric edilməsinə əsaslanır.
Fiziki Müayinə: Həkim dəri lezyonları, oynaqlarda şişkinlik və ağrıları yoxlayır. Barmaqlarda və ya dırnaqlarda dəyişikliklər axtarılır.
Qan Testləri: RA-dan fərqli olaraq, psoriatik artrit üçün spesifik bir qan testi yoxdur, lakin iltihabın səviyyəsini göstərən testlər aparıla bilər (ESR, CRP).
Romatoid Faktorun (RF) Testi: RF testi adətən mənfi olur, bu da psoriatik artriti romatoid artritdən fərqləndirməkdə kömək edir.
Görüntüləmə Testləri: Rentgen, MRT və ya ultrasəs oynaqlarda və ya sümüklərdə hər hansı bir zədələnmə, iltihab və dəyişiklikləri göstərmək üçün istifadə edilə bilər.
Psoriatik Artritin Müalicəsi
Psoriatik artrit xroniki və proqressiv bir xəstəlik olduğundan, məqsəd iltihabı azaltmaq, oynaqları qorumaq və xəstənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır. Müalicə fərdi olaraq tənzimlənir və xəstəliyin şiddətinə görə dəyişir.
1. Dərman Müalicəsi
İltihabəleyhinə Dərmanlar (NSAİD): Ağrı və iltihabı azaltmaq üçün ilk olaraq qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar istifadə edilir (məsələn, ibuprofen, naproksen).
Xəstəliyin Gedişatını Dəyişdirən Antirevmatik Dərmanlar (DMARDs): Psoriatik artritin irəliləməsini yavaşlatmaq və oynaq zədələnməsinin qarşısını almaq üçün DMARDs dərmanları təyin edilir (məsələn, metotreksat, sulfasalazin).
Bioloji Dərmanlar: Xəstəliyin şiddətli olduğu hallarda immun sistemi hədəfləyən bioloji dərmanlar təyin edilir. Bunlar TNF inhibitorları və interleukin-17 (IL-17) bloklayıcıları kimi immunosupressiv dərmanlardır.
Kortikosteroidlər: Şiddətli iltihabı və ağrını azaltmaq üçün istifadə edilə bilər, lakin uzunmüddətli istifadəsi tövsiyə edilmir.
2. Fiziki Terapiya
Fiziki terapiya oynaqların hərəkət qabiliyyətini saxlamaq və əzələlərin gücünü artırmaq üçün vacibdir. Oynaqlarda hərəkət məhdudiyyətini və ağrını azaltmaq məqsədi daşıyır.
3. Dəridəki Lezyonların Müalicəsi
Topikal Dərmanlar: Dərinin psoriaz lezyonları üçün kortikosteroid kremlər və ya digər antiinflamatuar məlhəmlər istifadə edilə bilər.
Fototerapiya: Dərinin psoriaz lezyonlarının müalicəsi üçün UV işığı istifadə edilə bilər.
Bioloji Dərmanlar: Psoriaz və psoriatik artriti birlikdə müalicə etmək üçün bioloji dərmanlar istifadə edilə bilər.
4. Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Qidalanma: Sağlam pəhriz, iltihabı azaltmağa kömək edə bilər. Yağlı balıqlar, tərəvəzlər və meyvələr kimi antiinflamatuar qidalar faydalıdır.
Kilo İdarəsi: Artıq çəki oynaqlara əlavə təzyiq göstərir, bu da artrit simptomlarını pisləşdirə bilər. Sağlam çəki saxlamaq müalicənin vacib hissəsidir.
Stres İdarəetməsi: Stres psoriatik artrit simptomlarını pisləşdirə bilər, buna görə də stresin idarə edilməsi (məsələn, meditasiya, yoga) faydalıdır.
5. Cərrahi Müdaxilə
Ağır hallarda, xüsusən oynaq zədələnmələri ciddi olduqda, cərrahi müdaxilə (məsələn, oynaq dəyişdirilməsi) tələb oluna bilər.
Psoriatik Artritin İdarə Edilməsi
Psoriatik artrit xroniki bir xəstəlikdir və tam müalicəsi yoxdur, lakin düzgün idarəetmə ilə xəstələr simptomlarını nəzarətdə saxlaya və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilərlər. Aşağıdakı addımlar faydalı ola bilər:
Mütəmadi Həkim Nəzarəti: Psoriatik artritin irəliləməsini və müalicəyə olan cavabını izləmək üçün müntəzəm olaraq həkimə müraciət edilməlidir.
Fiziki Aktivlik: Mütəmadi məşq və hərəkət, oynaqların hərəkətliliyini və gücünü qorumağa kömək edir.
Həkimlə müalicə planının davam etdirilməsi: Dərmanlar müntəzəm olaraq qəbul edilməli və həkimin təlimatlarına uyğun olaraq həyat tərzi dəyişiklikləri edilməlidir.
Nəticə
Psoriatik artrit, psoriaz xəstələrində oynaqlarda iltihab, ağrı və şişkinliyə səbəb olan ciddi bir xəstəlikdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə xəstəliyin irəliləməsi yavaşladılaraq, oynaq zədələnməsinin qarşısı alına bilər. Xəstəliyin idarə edilməsi üçün dərmanlar, fiziki terapiya, qidalanma dəyişiklikləri və həyat tərzi dəyişiklikləri vacibdir.