Qastroenterologiya

Həzm Sisteminin Əsas Orqanları

Yemək borusu (ezofaqus): Yemək borusu ağızdan gələn qidanı mədəyə daşıyan borudur.

Mədə: Mədə qidanın kimyəvi və mexaniki olaraq parçalanmasını təmin edən əsas orqandır.

Nazik bağırsaq: Qidanın əsasən həzm olunduğu və qida maddələrinin sorulduğu bağırsaqdır. Üç əsas hissədən ibarətdir: onikibarmaq bağırsaq (duodenum), boş bağırsaq (jejunum) və qıvrım bağırsaq (ileum).

Qaraciyər: Qaraciyər öd istehsal edir və maddələr mübadiləsində vacib rol oynayır. Həmçinin toksinlərin bədəndən xaric olunmasına kömək edir.

Öd kisəsi: Qaraciyərin ifraz etdiyi ödü saxlayır və həzm zamanı ödü nazik bağırsağa ifraz edir.

Mədəaltı vəzi (pankreas): Həzm fermentləri və insulin kimi hormonlar istehsal edən vacib orqandır.

Yoğun bağırsaq (kolon): Həzm olunmayan qidaların suyu sorulur və nəcisin formalaşması təmin edilir. Yoğun bağırsağın əsas hissələri kor bağırsaq, qalxan, enən və düz bağırsaqdır.

Qastroenterologiyada Ən Çox Rast Gəlinən Xəstəliklər

1. Gastroezofageal reflüks xəstəliyi (GERX)

GERX mədədəki turşunun yemək borusuna geri qaytarılması ilə yaranır və bu, yanma hissi (qıcqırma) və göynəmə ilə xarakterizə olunur.

Səbəblər: Qida rejimi, piylənmə, siqaret çəkmə, hamiləlik və mədə qapağının zəifliyi.

Simptomlar: Sinədə yanma, turş dad, udma çətinliyi və bəzən quru öskürək.

2. Mədə və onikibarmaq bağırsaq xorası

Mədə və onikibarmaq bağırsağın selikli qişasında yaranan yaralar, adətən mədə turşusu və Helicobacter pylori bakteriyası ilə əlaqəlidir.

Səbəblər: Helicobacter pylori infeksiyası, qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (məsələn, ibuprofen) və stress.

Simptomlar: Qarında yanma və ağrı, ürəkbulanma, qusma və iştahsızlıq.

3. İrritabl bağırsaq sindromu (IBS)

IBS, bağırsaq funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunan xroniki bir xəstəlikdir və bu vəziyyətdə bağırsaqlar həddindən artıq həssas olur.

Səbəblər: Stress, qeyri-düzgün qidalanma, bağırsaq bakteriyalarında dəyişikliklər.

Simptomlar: Qarın ağrısı, qaz, ishal və ya qəbizlik, şişkinlik.

4. Kron xəstəliyi və xoralı kolit

Bu iki xəstəlik iltihablı bağırsaq xəstəlikləri qrupuna aiddir. Kron xəstəliyi həzm sisteminin hər hansı bir hissəsində iltihaba səbəb ola bilər, xoralı kolit isə əsasən yoğun bağırsağı təsir edir.

Səbəblər: Genetik və immun sistem faktları. Autoimmun reaksiyalar bağırsaq toxumalarına zərər verir.

Simptomlar: Qarında ağrı, ishal (qanlı ola bilər), iştahsızlıq və kilo itkisi.

5. Qaraciyər xəstəlikləri (hepatit, sirroz)

Hepatit qaraciyərin iltihabı ilə xarakterizə olunur. Sirroz isə uzun müddətli qaraciyər zədələnməsinin nəticəsidir və qaraciyərin normal funksiyasını itirməsinə səbəb olur.

Səbəblər: Viruslar (Hepatit A, B, C), alkoqol istifadəsi, piylənmə və qaraciyər yağlanması.

Simptomlar: Sarılıq (dərinin və gözlərin saralması), yorğunluq, qarında maye yığılması (assit) və qaraciyər funksiyasının pozulması.

6. Pankreatit (mədəaltı vəzin iltihabı)

Pankreatit, mədəaltı vəzin iltihablanmasıdır və həm kəskin, həm də xroniki forma ala bilər.

Səbəblər: Alkoqol istifadəsi, öd daşları, dərmanlar və bəzi genetik faktorlar.

Simptomlar: Qarında güclü ağrı (xüsusilə yuxarı qarında), ürəkbulanma, qusma və bədən çəkisində azalma.

7. Öd kisəsi xəstəlikləri (öd daşları)

Öd daşları, öd kisəsində bərkimiş maddələrdən əmələ gələn daşlardır. Bu daşlar öd yollarında tıxanıqlığa səbəb ola bilər və ağır hallarda əməliyyat tələb edə bilər.

Səbəblər: Piylənmə, sürətli arıqlama, genetik faktorlar və hormonal dəyişikliklər.

Simptomlar: Qarının sağ yuxarı hissəsində ağrı, ürəkbulanma, qusma və sarılıq.

8. Divertikulit

Divertikulit, bağırsaqlarda kiçik çıxıntıların (divertikullar) iltihablanmasıdır. Bu vəziyyət ciddi iltihaba, infeksiyaya və bağırsaq perforasiyasına səbəb ola bilər.

Səbəblər: Lifli qidaların az qəbulu, yaşlanma və bağırsaq hərəkətlərinin pozulması.

Simptomlar: Qarında ağrı, qızdırma, ishal və ya qəbizlik, qanlı nəcislə müşayiət olunan ağrılar.

9. Qida allergiyaları və dözümsüzlüklər

Laktoza dözümsüzlüyü, qlütenə həssaslıq (çölyak xəstəliyi) və digər qida allergiyaları həzm sistemində şişkinlik, qarın ağrısı və diareya kimi simptomlara səbəb olur.

Səbəblər: İmmun sistem reaksiyaları və ya ferment çatışmazlıqları.

Simptomlar: Qarın ağrısı, qaz, diareya və ya qəbizlik, iştahsızlıq və həzm problemləri.

10. Mədə xərçəngi və yoğun bağırsaq xərçəngi

Mədə və yoğun bağırsaq xərçəngi, həzm sistemində meydana gələn ən ciddi xəstəliklərdən biridir. Xərçəngin erkən diaqnozu həyati əhəmiyyət daşıyır.

Səbəblər: Genetik faktorlar, siqaret çəkmə, qeyri-düzgün qidalanma, Helicobacter pylori infeksiyası.

Simptomlar: İştahsızlıq, qarında şişkinlik, sürətli çəki itkisi, qanlı nəcis və davamlı qarın ağrısı.

Qastroenteroloji Xəstəliklərin Diaqnostikası

Qastroenteroloji xəstəliklərin dəqiq diaqnozu üçün müxtəlif testlər və müayinələrdən istifadə edilir. Diaqnostik proses aşağıdakı üsulları əhatə edə bilər:

Endoskopiya: Yemək borusu, mədə və onikibarmaq bağırsağın vəziyyətini araşdırmaq üçün endoskop vasitəsilə müayinə aparılır. Endoskopiya zamanı biopsiya da götürülə bilər.

Kolonoskopiya: Bağırsaq xəstəliklərini araşdırmaq üçün yoğun bağırsaq və düz bağırsaq endoskop vasitəsilə müayinə edilir. Bu üsul yoğun bağırsaq xərçənginin erkən diaqnozu üçün istifadə edilir.

Ultrasəs müayinəsi: Qarın boşluğundakı orqanların, xüsusən qaraciyər, öd kisəsi və pankreasın görüntülənməsi üçün istifadə olunur.

Kapsul endoskopiyası: Kiçik kapsul formalı kameralar udulur və bu kamera vasitəsilə bağırsaqların içi müayinə olunur. Xüsusilə nazik bağırsaq problemlərinin diaqnozu üçün istifadə olunur.

Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və Kompüter tomoqrafiyası (KT): Qaraciyər, pankreas, öd kisəsi və bağırsaq xəstəliklərini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan yüksək dəqiqlikli görüntüləmə metodlarıdır.

Laboratoriya testləri: Qaraciyər funksiyası testləri, pankreas fermentlərinin səviyyəsi və nəcisdə gizli qan analizləri kimi müxtəlif laborator testlər qastroenteroloji xəstəliklərin diaqnozunda vacibdir.

Qastroenteroloji Xəstəliklərin Müalicəsi

Qastroenteroloji xəstəliklərin müalicəsi diaqnoz qoyulan xəstəliyə əsasən dəyişir. Müalicə aşağıdakı üsulları əhatə edə bilər:

Dərman müalicəsi:

Antasidlər və proton nasosu inhibitorları: Mədə turşusunu azaltmaq və mədə xoralarını müalicə etmək üçün istifadə olunur.

Antibiotiklər: Helicobacter pylori infeksiyasını müalicə etmək üçün təyin edilir.

İltihab əleyhinə dərmanlar: İltihablı bağırsaq xəstəlikləri (Kron xəstəliyi, xoralı kolit) üçün istifadə edilir.

Laksatiflər və ya antidiareya dərmanları: Bağırsaq funksiyasını tənzimləmək üçün istifadə edilir.

Pəhriz və həyat tərzi dəyişiklikləri:

Həzm sistemi xəstəliklərində xüsusi pəhrizlər (qlütensiz, laktozsuz, yağsız qidalar) və həyat tərzi dəyişiklikləri tövsiyə edilir. Siqareti tərgitmək və alkoqoldan uzaq durmaq xəstəliyin irəliləməsini yavaşlada bilər.

Endoskopik və cərrahi müdaxilələr:

Xərçəng və ya ciddi struktural problemlər zamanı endoskopik cərrahiyyə və ya açıq cərrahi müdaxilələr tələb oluna bilər. Məsələn, yoğun bağırsaq xərçəngi zamanı bağırsaq hissələri çıxarıla bilər.

Nəticə

Qastroenterologiya, həzm sistemində baş verən xəstəliklərin müalicəsində mühüm rol oynayan bir tibb sahəsidir. Müntəzəm tibbi müayinələr, düzgün qidalanma və həyat tərzi seçimləri həzm sistemi xəstəliklərinin qarşısını almağa və mövcud xəstəliklərin effektiv idarə olunmasına kömək edir. Erken diaqnoz və düzgün müalicə ilə qastroenteroloji xəstəliklərin çoxu uğurla idarə oluna bilər.