Şəxsiyyət pozuntuları
Şəxsiyyət Pozuntularının Tipləri
Şəxsiyyət pozuntuları müxtəlif tiplərə bölünür və bu tiplər əsasən fərqli davranış nümunələrinə və simptomlara malikdir. DSM-5 (Amerikan Psixiatrik Assosiasiyasının Diaqnostik və Statistik Manualı) şəxsiyyət pozuntularını üç klasterə ayırır:
Klaster A: Qəribə və ya eksantrik davranışlarla xarakterizə olunur
Paranoid şəxsiyyət pozuntusu:
Başqalarına qarşı güvənməzlik və şübhəçilik.
Başqalarının niyyətlərini düşmən və ya zərərli olaraq qəbul etmə.
Şizoid şəxsiyyət pozuntusu:
Sosial əlaqələrdən çəkinmək və tək olmağa meyillilik.
Emosional ifadə etmədə soyuqluq və uzaqlıq.
Şizotipal şəxsiyyət pozuntusu:
Qəribə düşüncə, inanc və davranışlar.
Sosial narahatlıq və yaxın əlaqələr qurmaqda çətinlik.
Klaster B: Dramatic, emosional və ya qeyri-sabit davranışlarla xarakterizə olunur
Antisosial şəxsiyyət pozuntusu:
Başqalarının hüquqlarını pozan davranış nümunələri.
Yalan danışma, impulsivlik və aqressiv davranışlar.
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (Borderline):
Emosional qeyri-sabitlik və impulsiv davranışlar.
Özünü zərər vermə və intihar düşüncələri.
Histrionik şəxsiyyət pozuntusu:
Diqqət mərkəzində olmaq istəyi və dramatik davranışlar.
Emosional vəziyyətlərin tez-tez dəyişməsi və manipulyativ davranışlar.
Narsisistik şəxsiyyət pozuntusu:
Özünü bəyənmə və böyük əhəmiyyət vermə.
Empatiya çatışmazlığı və başqalarını istismar etmə.
Klaster C: Anxious və qorxaq davranışlarla xarakterizə olunur
Çəkinən şəxsiyyət pozuntusu (Avoidant):
Sosial əlaqələrdən çəkinmək və tənqid və ya rədd edilmə qorxusu.
Yalnızlıq və sosial təcrid.
Asılı şəxsiyyət pozuntusu:
Başqalarına həddindən artıq bağlılıq və ayrılıq qorxusu.
Müstəqil qərarlar verməkdə çətinlik.
Obsesif-kompulsif şəxsiyyət pozuntusu (OKPŞP):
Perfeksionizm və nəzarət etmə ehtiyacı.
Düzgünlük və qaydalara həddindən artıq diqqət.
Simptomlar
Hər bir şəxsiyyət pozuntusunun özünəməxsus simptomları var, lakin ümumi simptomlar aşağıdakıları əhatə edə bilər:
Sosial əlaqələrdə çətinliklər.
Duyğusal qeyri-sabitlik və impulsivlik.
Qeyri-adekvat düşüncə və davranış nümunələri.
Özünə və başqalarına zərər verən davranışlar.
Müstəqil qərar verməkdə çətinlik.
Diaqnoz
Şəxsiyyət pozuntularının diaqnozu klinik müayinə və psixoloji testlər vasitəsilə qoyulur:
Tibbi tarix və fiziki müayinə: Həkim xəstənin tibbi tarixini və simptomlarını qiymətləndirir.
Psixoloji qiymətləndirmə: Psixiatr və ya psixoloq xəstənin düşüncə, duyğu və davranış nümunələrini qiymətləndirir.
Diaqnostik testlər: Standartlaşdırılmış psixoloji testlər və sorğular.
Müalicə
Şəxsiyyət pozuntularının müalicəsi fərdin ehtiyaclarına və simptomlarına görə fərqlənir. Müalicə üsulları aşağıdakılardır:
Psixoterapiya:
Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT): Düşüncə və davranış nümunələrini dəyişdirmək üçün.
Dialektik davranış terapiyası (DBT): Emosional qeyri-sabitliyi idarə etmək və impulsiv davranışları azaltmaq üçün.
Psixodinamik terapiya: Keçmiş təcrübələri və bilinçaltı düşüncələri anlamaq üçün.
Dərman müalicəsi:
Antidepresanlar: Depressiya və anksiyeteni idarə etmək üçün.
Antipsixotiklər: Qeyri-adekvat düşüncə və davranışları idarə etmək üçün.
Stabilizatorlar: Emosional qeyri-sabitliyi idarə etmək üçün.
Dəstək qrupları: Digər şəxslərlə təcrübə paylaşımı və dəstək almaq üçün.
Evdə Baxım və Yaşam Tərzi Dəyişiklikləri
Sağlam həyat tərzi: Düzgün qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət və kifayət qədər yuxu.
Stressin idarə edilməsi: Meditasiya, yoga və ya digər rahatlama texnikaları.
Daimi tibbi nəzarət: Həkimlə müntəzəm görüşlər və dərmanları düzgün qəbul etmək.
Fəsadlar
Sosial və işgüzar problemlər: Müxtəlif şəxsiyyət pozuntuları sosial və peşəkar həyatda çətinliklərə səbəb ola bilər.
Psixoloji və fiziki sağlamlıq problemləri: Depressiya, anksiyete və özünə zərər vermə riski.
Substance istifadəsi və asılılıq: Bəzi şəxsiyyət pozuntuları substance istifadəsi və asılılıq riskini artırır.
Şəxsiyyət pozuntuları ciddi və həyat keyfiyyətini təsir edə bilən vəziyyətlərdir. Erkən diaqnoz və müalicə ilə simptomlar idarə edilə bilər və xəstənin həyat keyfiyyəti yaxşılaşa bilər. Əgər şəxsiyyət pozuntusuna dair şübhəniz varsa və ya simptomlar yaşayırsınızsa, bir psixiatr və ya psixoloqa müraciət etmək vacibdir.