Təkrarlanan davranışlar
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Təkrarlanan Davranışlar və Onların Psixoloji Mahiyyəti
Təkrarlanan davranışlar, fərdin gündəlik həyat fəaliyyətinə və ümumi rifahına ciddi təsir göstərə bilən, müxtəlif psixoloji və nevroloji faktorlardan qaynaqlanan hərəkətlər toplusudur. Bu davranışlar çox vaxt daxili narahatlığı azaltmaq və ya ətraf mühitə uyğunlaşmaq məqsədi daşıyır. Bu məqalədə təkrarlanan davranışların növləri, onların yaranma səbəbləri və müasir müalicə üsulları peşəkar perspektivdən təhlil edilir.
Təkrarlanan Davranışların Əsas Növləri
Təkrarlanan davranışlar fərqli klinik mənzərələrdə özünü göstərir. Aşağıdakı cədvəldə ən çox rast gəlinən davranış növləri və onların xüsusiyyətləri qeyd edilmişdir:
| Davranış Növü | Əsas Xüsusiyyətləri |
|---|---|
| Obsessiv-kompulsiv (OKB) | Nəzarəti bərpa etmək və narahatlığı azaltmaq üçün edilən rituallar. |
| Tiki pozğunluqları | Qeyri-iradi, qəfil yaranan hərəkətlər və ya səslər. |
| Stereotipik hərəkətlər | Özünütənzimləmə məqsədi daşıyan ritmik hərəkətlər. |
| Kompulsiv vərdişlər | Stress zamanı ortaya çıxan fiziki müdaxilə davranışları. |
| Yemək pozğunluqları | Emosional rahatlama üçün təkrarlanan qidalanma vərdişləri. |
1. Obsessiv-kompulsiv Davranışlar (OKB)
Obsessiv-kompulsiv pozğunluq (OKB) çərçivəsində təkrarlanan davranışlar fərdin daxili narahatlığını azaltmaq cəhdləridir. Məsələn, əlləri dəfələrlə yumaq, qapıları yoxlamaq, rəqəmləri saymaq və ya əşyaları müəyyən bir simmetriya ilə düzmək bu qəbilədəndir. Bu hərəkətlər şəxsin normal fəaliyyətinə maneə yarada bilər.
2. Tiki Pozğunluqları və Tourette Sindromu
Nevroloji əsaslı olan bu vəziyyətlər qeyri-iradi hərəkətlərlə xarakterizə olunur. Göz qırpmaq, üz əzələlərini sıxmaq və boğaz təmizləmək kimi fiziki hərəkətlər bəzən vokal (səsli) ifadələrlə müşayiət olunur ki, bu da Tourette sindromu adlanır.
3. Stereotipik Hərəkətlər
Bu hərəkətlər əsasən autizm spektri pozğunluqları (ASP) və digər inkişaf ləngimələrində müşahidə olunur. Əl çırpmaq, silkələnmək və ya bədənin müəyyən hissələrini döymək kimi stereotipik hərəkətlər, fərdin ətrafdakı dəyişikliklərə qarşı göstərdiyi bir növ özünütənzimləmə reaksiyasıdır.
4. Trikotillomaniya və Digər Kompulsiv Davranışlar
Trikotillomaniya, şəxsin öz saçını təkrarlayan şəkildə dartıb çıxarmasıdır. Bu davranış çox vaxt stress və narahatlıq anlarında baş verir. Oxşar qrupa dərini qaşımaq (dermotillomaniya) və dırnaq yemək (onikofagiya) kimi vərdişlər də daxildir.
5. Yemək və Şəxsiyyət Pozğunluqları
Bəzi yemək pozğunluqları, məsələn, binge-eating (yemək basqınlığı) və ya bulimiya zamanı müşahidə olunan qusma aktı təkrarlanan davranışlar hesab olunur. Həmçinin, borderline şəxsiyyət pozğunluğu olan şəxslərdə impulsiv və qeyri-sabit davranış nümunələri emosional dalğalanmalara cavab olaraq təkrarlana bilər.
Təkrarlanan Davranışların Psixoloji Səbəbləri
Təkrarlanan davranışların inkişafında bir neçə fundamental psixoloji faktor rol oynayır:
- Anksiyete və Stress: Bu davranışlar şəxsə müvəqqəti "rahatlama" və ya "təhlükəsizlik" hissi bəxş edən bir müdafiə mexanizmidir.
- Travma və Emosional Zədələr: Keçmişdə yaşanan travmatik hadisələr, fərdin emosional mühiti idarə etmək üçün müəyyən hərəkətləri təkrarlamasına səbəb ola bilər.
- Mükafatlandırma və Öyrənmə: Davranış nəticəsində stressin azalması beyində müsbət bir nəticə kimi qeyd olunur və bu, zamanla şüursuz bir avtomatik vərdişə çevrilir.
Müasir Müalicə Metodları
Təkrarlanan davranışların idarə olunması üçün fərdi ehtiyaclara uyğun müalicə planı hazırlanmalıdır:
- Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT): Xüsusilə OKB müalicəsində qızıl standart hesab olunur. KDT şəxsə daxili düşüncə nümunələrini dəyişməyi və sağlam başaçıxma strategiyaları inkişaf etdirməyi öyrədir.
- Dərman Müalicəsi: Nevroloji və ya ağır psixoloji hallarda antidepresanlar və ya nevroleptiklər narahatlığı və tiki hərəkətlərini azaltmaq üçün təyin edilə bilər.
- Davranışın Dəyişdirilməsi Proqramları: ASP və ya tiki pozğunluğu olan fərdlər üçün xüsusi olaraq hazırlanmış bu proqramlar sosial bacarıqların artırılmasına xidmət edir.
- Alternativ Texnikalar: Meditasiya, yoga və sənət terapiyası emosional idarəetməni gücləndirən faydalı üsullardır.
Davranışlarla Başa Çıxmaq Üçün Praktiki Addımlar
Təkrarlanan davranışları idarə etmək üçün fərdlər məqsədli müşahidə apararaq təhrikedici faktorları müəyyən etməlidirlər. Bu hərəkətləri nəfəs texnikaları kimi daha sağlam əvəzedici fəaliyyətlər ilə əvəz etmək mümkündür. Eyni zamanda, ailə və yaxın ətrafdan gələn sosial dəstək, müalicə prosesinin effektivliyini artıran ən mühüm amillərdən biridir.
