Travma Sonrası Stress Bozukluğu
TSSB-nin əsas simptomları
1. Travmanın təkrar yaşanması (flashback və kabuslar)
Hadisə şüurda dəfələrlə "yenidən baş verir" kimi hiss edilir.
Kabuslar və ya gündüz xatırlamaları ilə travmatik anlar canlanır.
2. Qorxu və hipervijilans (daim yüksək ayıqlıq)
Uşaqda və ya böyüklərdə dəyişən səslərə, görüntülərə həssaslıq.
Daim təhlükə hiss etmək və daim "hazır vəziyyətdə" olmaq (məsələn, səs-küyə tez reaksiya vermək).
3. Qaçınma davranışları
Travma ilə bağlı insanlardan, yerlərdən, hadisələrdən və ya duyğulardan qaçınma və uzaq durma.
Duygusal uyuşma (hissləri “donmaq” və laqeydlik).
4. Mənfi emosional dəyişikliklər
Özünü və başqalarını günahlandırma.
Ümidsizlik, depressiya və özünə dəyərsizlik hissi.
Həyatdan zövq almamaq və sosial təcrid.
5. Konsentrasiya və yuxu pozuntuları
Diqqət dağınıqlığı və yaddaşda çətinliklər.
Yuxusuzluq və ya tez-tez kabuslarla oyanmaq.
TSSB hansı hallarda yaranır?
Qəzalar (avtomobil qəzaları və ya təbii fəlakətlər).
Fiziki və emosional zorakılıq (uşaqlıq travması, ailədaxili zorakılıq).
Müharibə və zorakı hadisələr (silahlı hücumlar, işgəncə və s.).
Ciddi itkilər və ya qəfil ölümlər.
TSSB-nin təsiri
Gündəlik funksiyalara və münasibətlərə mənfi təsir.
Peşəkar və sosial həyatda çəkilmə və performans azalması.
Uzunmüddətli halda depressiya, alkoqol və ya maddə asılılığı riski arta bilər.
TSSB-nin müalicəsi
1. Travma yönümlü psixoterapiya
EMDR terapiyası (göz hərəkətləri ilə desensitizasiya və yenidən işləmə) travmatik xatirələrin işlənməsində effektivdir.
Travma mərkəzli CBT (Koqnitiv Davranışçı Terapiya): travmaya dair mənfi inancların dəyişdirilməsi və qorxularla tədricən üzləşmə.
2. Təhlükəsizlik və stabilizasiya mərhələsi
İlk addım olaraq emosional stabilliyin və təhlükəsiz mühitin yaradılması.
Grounding texnikaları (5 duyğu məşqi, nəfəs və bədən fərqindəliyi) ilə bədənin "təhlükə rejimindən" çıxması.
3. Dərman dəstəyi
Bəzən antidepresanlar (SSRİ qrupundan) və ya anksiyolitiklər istifadə edilir.
4. Qrup terapiyası və sosial dəstək
Eyni vəziyyəti yaşayan insanlarla qrup dəstəyi emosional yükü azalda bilər.
Gündəlik özünə kömək yolları
Zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq (alkoqol, nikotin və s.).
Yüngül fiziki fəaliyyət (gəzinti, yoga, idman).
Stress tənzimləmək üçün nəfəs məşqləri və meditasiya.
Duyğuları etibarlı bir şəxs və ya terapevtlə bölüşmək.
Vacib qeyd
TSSB mütləq peşəkar psixoloq və ya psixoterapevt tərəfindən dəstəklə işlənməlidir, çünki travma sonrası simptomlar təbii olaraq öz-özünə keçməyə bilər.