Ürək qapaqlarının xəstəlikləri
Ürək qapaqlarının növləri və onların funksiyaları:
Ürək dörd qapaqdan ibarətdir, və onların hər birinin qan axınını idarə etmək üçün spesifik funksiyaları var:
Mitral qapaq: Sol qulaqcığı (atrium) və sol mədəcik (ventrikul) arasında yerləşir. Qanın sol qulaqcıqdan sol mədəcikə axmasına icazə verir, lakin geri axmasını əngəlləyir.
Aorta qapağı: Sol mədəciklə aorta arasında yerləşir. Qanın sol mədəcikdən aortaya (və bədəndəki digər orqanlara) axmasına icazə verir və geri axını əngəlləyir.
Trikuspid qapaq: Sağ qulaqcıq və sağ mədəcik arasında yerləşir. Sağ qulaqcıqdan sağ mədəcikə qan axını təmin edir və geri axını əngəlləyir.
Pulmonar qapaq: Sağ mədəciklə ağciyər arteriyası arasında yerləşir. Qanın sağ mədəcikdən ağciyərlərə axmasına icazə verir və geri axını əngəlləyir.
Ürək qapaqlarının xəstəliklərinin əsas növləri:
Ürək qapaq xəstəlikləri əsasən iki əsas növ pozğunluqla xarakterizə olunur:
Qapaq stenozu (daralması):
Qapaq stenozu, ürək qapaqlarının daralması və ya sərtləşməsi səbəbindən qan axınının çətinləşdiyi bir vəziyyətdir. Qapaq kifayət qədər geniş açılmadığı üçün ürəkdən çıxan və ya ürəyə daxil olan qan miqdarı azalır və ürək daha çox işləmək məcburiyyətində qalır.
Qapaq yetməzliyi (qapanma problemi):
Qapaq yetməzliyi, ürək qapağının tam bağlana bilməməsi nəticəsində qanın geri axması ilə xarakterizə olunur. Bu, ürəyin daha çox işləməsinə və qan dövranında problem yaranmasına səbəb olur.
Ən çox rast gəlinən ürək qapaq xəstəlikləri:
1. Mitral stenoz:
Mitral stenoz, mitral qapağın daralması ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəlik sol qulaqcıqdan sol mədəcikə qan axınını məhdudlaşdırır. Əsasən revmatik qızdırma nəticəsində yaranır.
Əlamətləri: Nəfəs darlığı, yorğunluq, ürək döyüntüsünün artması, ayaqlarda şişkinlik və bəzən qanlı öskürək.
2. Mitral yetməzlik:
Mitral qapaq yetməzliyi, mitral qapağın tam bağlana bilməməsi nəticəsində qanın sol mədəcikdən sol qulaqcığa geri axmasıdır. Bu xəstəlik ürəyin daha çox iş görməsinə səbəb olur.
Əlamətləri: Nəfəs darlığı, ayaqlarda və qarında şişkinlik, yorğunluq və ürək çırpıntıları.
3. Aorta stenozu:
Aorta stenozu, aorta qapağının daralması səbəbindən qanın sol mədəcikdən aortaya keçməsinin məhdudlaşması ilə xarakterizə olunur. Bu, ürəyin daha çox işləməsinə səbəb olur və sol mədəciyin genişlənməsi ilə nəticələnir.
Əlamətləri: Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, huşunu itirmə və yorğunluq.
4. Aorta yetməzliyi:
Aorta qapağının tam bağlana bilməməsi nəticəsində qanın aortadan sol mədəcikə geri axmasına səbəb olur. Sol mədəcikdə qan miqdarı artaraq ürək əzələsinin genişlənməsinə səbəb olur.
Əlamətləri: Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, yorğunluq, ürək çırpıntısı və başgicəllənmə.
5. Trikuspid stenozu:
Trikuspid qapağın daralması nəticəsində sağ qulaqcıqdan sağ mədəcikə qan axınının məhdudlaşmasıdır. Bu, sağ qulaqcıqda qan yığılmasına və ürəyin iş yükünün artmasına səbəb olur.
Əlamətləri: Ayaqlarda və qarında şişkinlik, yorğunluq və ürək döyüntüsünün artması.
6. Pulmonar qapaq xəstəlikləri:
Pulmonar qapaqda stenoz və ya yetməzlik nadir hallarda baş verir, lakin bu vəziyyətlər də qanın ağciyərlərə getməsini çətinləşdirə bilər. Daha çox anadangəlmə ürək qüsurları ilə əlaqədar olur.
Əlamətləri: Nəfəs darlığı, sinə ağrısı, yorğunluq və bədəndə oksigen çatışmazlığına bağlı mavi rəngdə dəri (sianoz).
Ürək qapaq xəstəliklərinin səbəbləri:
Ürək qapaq xəstəlikləri müxtəlif səbəblərdən meydana gələ bilər:
Revmatik qızdırma: Ən çox mitral stenozun səbəbidir və streptokok bakteriyalarının səbəb olduğu boğaz infeksiyası ilə əlaqələndirilir. Müalicə edilməyən boğaz infeksiyaları illər sonra ürək qapaqlarına zərər verə bilər.
Degenerativ dəyişikliklər (yaşlanma): Yaşlandıqca qapaqların kalsifikasiya olunması və sərtləşməsi, xüsusilə aorta qapağında stenozun meydana gəlməsinə səbəb ola bilər.
Anadangəlmə ürək qüsurları: Bəzi insanlar qapaq problemləri ilə doğula bilərlər. Məsələn, iki yarpaqlı aorta qapağı (bicuspid aorta qapağı) olan insanlar daha çox qapaq xəstəlikləri ilə üzləşə bilərlər.
Endokardit: Ürəyin daxili örtüyünün iltihabı olan endokardit, qapaqlarda zədələnməyə və qapaq yetməzliyinə səbəb ola bilər.
Kardiyomiyopatiya: Ürəyin əzələsinin zəifləməsi və ya genişlənməsi də qapaq problemlərinə yol aça bilər.
Ürək zədələnmələri və ya infarkt: Ürək infarktı qapaqlarda zədələnmə və qapaq yetməzliyi ilə nəticələnə bilər.
Ürək qapaq xəstəliklərinin diaqnozu:
Ürək qapaq xəstəliklərinin diaqnozu üçün bir neçə müayinə və testlər aparıla bilər:
Fiziki müayinə: Həkim ürək dinləməsi ilə qapaqların açılıb-bağlanma səslərindəki dəyişiklikləri aşkar edə bilər (məsələn, ürək küyləri).
Ekokardioqrafiya: Bu müayinə ürəyin qapaqlarının quruluşunu və funksiyasını qiymətləndirmək üçün ultrasəs texnologiyasından istifadə edir. Ürək qapaqlarının necə açılıb-bağlandığını görmək və qapaqlardakı problemləri aşkar etmək üçün əsas testdir.
Elektrokardioqrafiya (EKQ): Ürəyin elektrik fəaliyyətini ölçən bu test, ürək ritmi problemlərini aşkar etməyə kömək edir.
Göğüs rentgeni: Ürəyin və damarların vəziyyətini görmək üçün istifadə edilə bilər.
Kateterizasiya: Qapaq xəstəliklərini dəqiq diaqnoz etmək üçün damara kateter yerləşdirilərək ürək damarlarına və qapaqlarına kontrast maddə verilir və rentgen müayinəsi aparılır.
Ürək qapaq xəstəliklərinin müalicəsi:
Ürək qapaq xəstəliklərinin müalicəsi xəstəliyin şiddətinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
1. Dərman müalicəsi:
Dərmanlar: Ürək çatışmazlığı və qapaq problemlərini idarə etmək üçün diuretiklər, qan durulaşdırıcı dərmanlar, beta-blokerlər və ya ACE inhibitorları istifadə edilə bilər.
2. Cərrahi müdaxilə:
Qapaq təmiri: Bəzi hallarda qapaqlar cərrahi yolla təmir edilə bilər. Bu üsul xüsusilə mitral qapaq xəstəliklərində təsirli ola bilər.
Qapaq dəyişdirilməsi: Əgər qapaq çox zədələnibsə, onu təmir etmək mümkün olmadıqda cərrahi əməliyyatla yeni bir qapaq ilə dəyişdirilə bilər. Bu qapaqlar mexaniki və ya bioloji (donor və ya heyvan mənşəli) ola bilər.
3. Minimal invaziv prosedurlar:
Bəzi hallarda minimal invaziv texnologiyalar (məsələn, TAVI – transkateter aorta qapağı implantasiyası) ilə qapaq dəyişdirilməsi əməliyyatı edilə bilər. Bu metod daha az travmatikdir və ürək qapağının dəyişdirilməsi üçün sinə sümüyünü kəsməyə ehtiyac olmur.
Nəticə:
Ürək qapaq xəstəlikləri vaxtında diaqnoz və müalicə edilməzsə, ürək çatışmazlığı və digər ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Erkən mərhələdə aşkarlandıqda dərman müalicəsi və ya cərrahi müdaxilə ilə idarə olunması mümkündür. Risk faktorlarından uzaq durmaq, sağlam həyat tərzi sürmək və mütəmadi tibbi nəzarətdə olmaq qapaq xəstəliklərinin qarşısını almağa kömək edir.