Yeniyetmədə obsesif-obsesif davranışın ortaya çıxması

Obsesif-Kompulsiv Bozukluk (OKB) nədir?

Obsesif-kompulsiv bozukluk, şəxsin təkrarlanan, israrlı, narahatedici düşüncələr (obsesiyalar) və ya məcburi davranışlar (kompulsiyalar) keçirdiyi bir narahatlıq pozğunluğudur. Bu vəziyyət yeniyetmələrdə də meydana gələ bilər və psixoloji narahatlıq, məktəbdəki göstəricilərin azalması, sosial əlaqələrdə çətinliklər kimi problemlərə yol aça bilər.

Obsesiyalar: Yeniyetmənin istəmədən və təkrar-təkrar düşündüyü, narahat edici və ya mənfi düşüncələrdir. Bu düşüncələr çox vaxt təmizləmə, nizama salma, təhlükə altında olma və ya səhv etmə qorxusu ilə əlaqədar olur.

Kompulsiyalar: Yeniyetmənin bu obsesiv düşüncələrə cavab olaraq etdiyi məcburi hərəkətlərdir. Məqsəd bu narahat edici düşüncələri azaltmaqdır, məsələn, əlləri çox tez-tez yumaq, müəyyən hərəkətləri təkrarlamaq və ya hər şeyin müəyyən qaydada olmasını təmin etmək.

Yeniyetmələrdə OKB-nin səbəbləri:

Yeniyetmələrdə OKB-nin meydana gəlməsində bir çox faktor rol oynaya bilər. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:

Genetik faktorlar: OKB-nin ailə üzvlərində rast gəlindiyi hallarda, genetik faktorların rol oynadığı düşünülür. Bir çox yeniyetmə OKB yaşayan valideyn və ya qohumlarından bu vəziyyəti irsi olaraq ala bilər.

Beyin kimyası: OKB beyindəki serotonin adlı kimyəvi maddənin disbalansı ilə əlaqəli ola bilər. Bu maddənin qeyri-düzgün fəaliyyət göstərməsi obsesif və kompulsiv davranışlara səbəb ola bilər.

Stress və travma: Yeniyetmələrdə böyük dəyişikliklərə və ya travmalara səbəb olan hadisələr (məsələn, ailə problemləri, məktəb təzyiqləri, sosial problemlər) OKB-nin yaranmasına səbəb ola bilər.

Çevrə faktorları: Ailə daxilində yüksək gözləntilər, təzyiqli tərbiyə üsulları və ya sosial münasibətlərdə çətinliklər yeniyetmələrdə OKB-nin inkişafını sürətləndirə bilər.

Yeniyetmələrdə OKB-nin simptomları:

OKB-nin simptomları hər bir yeniyetmədə fərqli ola bilər, lakin ümumi əlamətlər aşağıdakılardır:

Təmizliklə bağlı obsesiyalar: Yeniyetmə daim mikrob və ya çirklənmə qorxusu keçirə bilər və bunun nəticəsində çox tez-tez əllərini yuyur, təmizliklə bağlı məcburi hərəkətlər edir.

Nizam və dəqiqliklə bağlı obsesiyalar: Yeniyetmə əşyaların müəyyən bir nizamda olmasını və ya müəyyən qaydada yerləşdirilməsini israr edə bilər.

Təkrar-təkrar yoxlama hərəkətləri: Yeniyetmə qapının kilidlənib-kilidlənmədiyini, sobanın söndürülüb-söndürülmədiyini dəfələrlə yoxlaya bilər.

Təhlükə qorxusu: Yeniyetmə özünün və ya sevdiyi insanların təhlükə altında olduğuna dair obsesiv düşüncələr keçirə bilər və bununla əlaqədar kompulsiv hərəkətlər edə bilər.

Rəqəmlərlə bağlı məcburiyyətlər: Yeniyetmə müəyyən rəqəmlərə və ya saylara xüsusi diqqət göstərir və hərəkətlərini dəfələrlə müəyyən sayda təkrarlayır.

Yeniyetmələrdə OKB-nin təsirləri:

Yeniyetməlik dövründə OKB-nin olması həm sosial, həm də emosional çətinliklərə yol aça bilər:

Akademik problemlər: Yeniyetmə OKB səbəbilə məktəbdəki dərslərdən geri qala bilər, çünki diqqətini dərslərə verməkdə çətinlik çəkir.

Sosial izolyasiya: Yeniyetmə OKB səbəbilə dostlarından uzaqlaşa bilər, çünki kompulsiv hərəkətlərini gizlətmək istədiyi üçün sosial münasibətlərdən qaça bilər.

Emosional problemlər: OKB ilə yaşayan yeniyetmələr özlərini çox vaxt tənhalıq, narahatlıq və stres altında hiss edirlər. Bu da depressiyaya və ya digər psixoloji problemlərə səbəb ola bilər.

OKB-nin diaqnozu:

Yeniyetmədə OKB şübhəsi varsa, psixi sağlamlıq mütəxəssisi tərəfindən diaqnoz qoyulmalıdır. Diaqnoz üçün aşağıdakı üsullar istifadə edilə bilər:

Klinik müsahibə: Psixoloq və ya psixiatr yeniyetmənin simptomlarını, gündəlik həyatını necə təsir etdiyini və narahatlıqlarını öyrənmək üçün suallar verir.

Psixoloji testlər: Obsesif-kompulsiv davranışları qiymətləndirmək üçün xüsusi testlər və sorğular istifadə edilə bilər.

Yeniyetmələrdə OKB-nin müalicəsi:

OKB-nin müalicəsi yeniyetmələrdə bu vəziyyəti idarə etməyə və simptomları azaltmağa kömək edir. Əsas müalicə üsulları bunlardır:

1. Psixoterapiya (Koqnitiv Davranış Terapiyası - KDT):

Koqnitiv davranış terapiyası (KDT), OKB müalicəsində ən təsirli üsullardan biridir. Bu terapiya yeniyetmənin obsessiv düşüncələrini və kompulsiv davranışlarını dəyişdirməyə kömək edir. Yeniyetmə yanlış düşüncələri daha sağlam düşüncələrlə əvəz etməyi və bu düşüncələrə qarşı kompulsiv hərəkətlər etmədən yaşamağı öyrənir.

2. Mərhələli ifşa və reaksiya qarşısının alınması (ERP):

Bu terapiya üsulu yeniyetmənin obsesiv düşüncələrə qarşı həssaslaşmasını və kompulsiv davranışlar etmədən narahatlıqla başa çıxmağı öyrənməsini təmin edir. Terapiya zamanı yeniyetmə mərhələli şəkildə narahatlıq yaradan vəziyyətlərə məruz qoyulur və kompulsiv hərəkətlər etməməyə təşviq edilir.

3. Dərman müalicəsi:

Ağır hallarda dərmanlar da istifadə edilə bilər. Antidepresanlar (xüsusilə serotonin geri alım inhibitorları - SSRİ) OKB-nin simptomlarını yüngülləşdirmək üçün istifadə edilə bilər. Lakin dərman müalicəsi həmişə bir mütəxəssis tərəfindən təyin edilməlidir və terapiya ilə birgə aparılmalıdır.

4. Dəstək qrupları və ailə terapiyası:

Ailə dəstəyinin və sosial dəstək qruplarının rolu vacibdir. Ailə terapiyası, valideynlərin yeniyetməyə necə kömək edə biləcəyi və onunla necə düzgün ünsiyyət qura biləcəkləri barədə təlimlər verə bilər. Yeniyetmə digər OKB yaşayan insanlarla da təcrübələrini bölüşə bilər.

Nəticə:

Yeniyetməlik dövründə obsesif-kompulsiv davranışların meydana gəlməsi yeniyetmənin həyatına ciddi təsir göstərə bilər, lakin erkən diaqnoz və effektiv müalicə ilə bu vəziyyət idarə oluna bilər. Müalicə zamanı psixoterapiya, ailə dəstəyi və, lazım gələrsə, dərman müalicəsi OKB-nin təsirlərini azaltmağa və yeniyetmənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.