Ağciyər xərçəngi
Ağciyər xərçənginin növləri:
Ağciyər xərçəngi, əsasən hüceyrə növünə görə iki əsas kateqoriyaya bölünür:
Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (SCLC):
Bu xərçəng növü daha sürətli böyüyür və metastaz verərək (başqa orqanlara yayılaraq) daha aqressiv şəkildə inkişaf edir. SCLC daha çox siqaret çəkənlərdə müşahidə olunur və ümumi ağciyər xərçənglərinin təxminən 10-15%-ni təşkil edir.
Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi (NSCLC):
Ağciyər xərçənginin ən çox rast gəlinən növüdür və təxminən 85-90%-ni təşkil edir. Daha yavaş inkişaf edir və üç əsas alt tipə bölünür:
Adenokarsinoma: Ağciyər xərçənginin ən çox rast gəlinən növüdür və ağciyərlərin xarici hissəsində inkişaf edir. Siqaret çəkməyənlərdə də rast gəlinə bilər.
Skuamoz hüceyrəli karsinoma: Ağciyərin hava yollarının daxili səthini örtən hüceyrələrdə başlayır. Çox vaxt siqaretlə əlaqələndirilir.
Böyük hüceyrəli karsinoma: Ağciyərin hər hansı bir hissəsində meydana gələ bilər və daha sürətli böyüyən bir xərçəng növüdür.
Risk faktorları:
Ağciyər xərçənginin inkişafında müxtəlif faktorlar rol oynayır. Əsas risk faktorlarına aşağıdakılar daxildir:
Siqaret çəkmə: Ağciyər xərçənginin ən böyük risk faktorudur. Siqaret çəkənlərdə bu xəstəliyin inkişaf riski çəkilməyənlərə nisbətən daha yüksəkdir. Həmçinin, siqaret çəkməkdən imtina edənlərin ağciyər xərçəngi riski zamanla azalır.
Passiv siqaret tüstüsü: Siqaret çəkənlərin ətrafında olmaq və onların tüstüsünə məruz qalmaq da ağciyər xərçəngi riskini artırır.
Radon qazı: Təbii şəkildə torpaqdan çıxan radon qazına uzun müddət məruz qalmaq ağciyər xərçənginin yaranma riskini artıra bilər. Bu, evlərdə radon səviyyəsinin ölçülməsi ilə müəyyən edilə bilər.
Asbest və digər kimyəvi maddələr: İş yerlərində asbest, arsenik və digər kimyəvi maddələrə uzun müddət məruz qalmaq ağciyər xərçəngi riskini artıra bilər.
Hava çirkliliyi: Uzun müddət hava çirkliliyi olan bölgələrdə yaşamaq ağciyər xərçəngi riskini artıra bilər.
Genetik meyllilik: Ailəsində ağciyər xərçəngi olan insanlarda bu xəstəliyin yaranma ehtimalı daha yüksək ola bilər.
Ağciyər xərçənginin simptomları:
Ağciyər xərçəngi erkən mərhələlərdə çox vaxt simptomsuz olur, lakin irəlilədikcə aşağıdakı əlamətlər yarana bilər:
Davamlı öskürək: 2-3 həftədən çox davam edən və zamanla pisləşən öskürək.
Qanlı öskürək: Bəlğəmdə qan müşahidə edilməsi.
Nəfəs darlığı: Ağciyərlərin işinin pozulması nəticəsində yaranan nəfəs darlığı.
Sinə ağrısı: Xüsusilə dərin nəfəs aldıqda və ya öskürdükdə sinə ağrısı.
Səsin xırıltılı olması: Xərçəng səs tellərinə yaxın olduqda səsdə xırıltı yaranması mümkündür.
Kilo itkisi və iştahsızlıq: Aydın səbəb olmadan çəki itirilməsi.
Xroniki yorğunluq: Xəstələr tez-tez özlərini həddindən artıq yorğun hiss edirlər.
İrəliləmiş mərhələlərdə xərçəng digər orqanlara metastaz verə bilər. Bu zaman sümük ağrısı, baş ağrısı, görmə problemləri və ya digər nevroloji simptomlar ortaya çıxa bilər.
Diaqnostika:
Ağciyər xərçəngini diaqnoz etmək üçün həkimlər bir neçə üsuldan istifadə edirlər:
Görüntüləmə testləri:
Rentgen: Ağciyər xərçəngini aşkar etmək üçün ilk addım olaraq tez-tez istifadə olunur.
Kompüter tomoqrafiyası (KT): Ağciyərlərin daha detallı görüntülərini təmin edir və şişin ölçüsü və yerini müəyyənləşdirir.
Pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET): Bədənin digər bölgələrinə yayılmış xərçəngi aşkar etmək üçün istifadə olunur.
Biopsiya:
Xərçəng hüceyrələrinin təsdiqlənməsi üçün ağciyər toxumasından nümunə götürülərək laboratoriyada tədqiq edilir.
Bronxoskopiya:
Xüsusi alət vasitəsilə ağciyərlərə daxil olaraq hava yolları və şişin vəziyyəti müşahidə edilir. Biopsiya üçün nümunə götürmək məqsədilə də istifadə oluna bilər.
Qan testləri:
Bəzən şiş markerlərinin müəyyən edilməsi və ümumi sağlamlıq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün qan testləri aparılır.
Müalicə:
Ağciyər xərçənginin müalicəsi xərçəngin növünə, mərhələsinə, xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və digər amillərə görə dəyişir. Əsas müalicə üsulları aşağıdakılardır:
Cərrahi müdaxilə:
Erkən mərhələlərdə xərçəng hələ yayılmayıbsa, cərrahlar şişi və ya ağciyərin təsirlənmiş hissəsini (lobektomiya və ya pnömonektomiya) çıxara bilərlər.
Şüa terapiyası:
Xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün yüksək enerjili radiasiyadan istifadə olunur. Xərçəngin yayıldığı hallarda və ya cərrahiyyədən sonra qalan hüceyrələri məhv etmək üçün tətbiq olunur.
Kimyaterapiya:
Xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaq və ya onları öldürmək üçün kimyəvi dərmanlar tətbiq olunur. Kimyaterapiya irəli mərhələlərdə daha çox istifadə olunur və cərrahi müdaxilədən sonra da tətbiq oluna bilər.
Hədəflənmiş terapiya:
Xərçəng hüceyrələrindəki spesifik genetik dəyişiklikləri hədəfləyən dərmanlar istifadə edilir. Bu müalicə üsulu bəzi növ ağciyər xərçənglərinin müalicəsində effektiv ola bilər.
İmmunoterapiya:
Xəstənin immun sistemini gücləndirərək xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizə aparmağa kömək edən dərmanlarla aparılan müalicə üsuludur. Xüsusilə irəliləmiş mərhələlərdə istifadə olunur.
Proqnoz:
Ağciyər xərçənginin proqnozu xəstəliyin erkən və ya gec mərhələdə olmasından asılıdır. Erkən mərhələdə diaqnoz qoyulduqda və müalicə erkən başladıqda sağ qalma ehtimalı daha yüksəkdir. İrəli mərhələdə, xüsusilə xərçəng digər orqanlara yayıldıqda müalicə daha mürəkkəb olur və sağ qalma nisbəti azalır.
Qarşısının alınması:
Ağciyər xərçəngi riskini azaltmaq üçün aşağıdakı tədbirlər görülə bilər:
Siqareti tərgitmək: Siqaretdən imtina ağciyər xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Passiv siqaret tüstüsündən qaçmaq: Siqaret çəkilən mühitlərdən uzaq durmaq vacibdir.
Radon səviyyəsini yoxlamaq: Evlərdə radon qazı səviyyəsinin yoxlanması tövsiyə edilir.
Zərərli maddələrdən qorunma: İş yerlərində asbest və kimyəvi maddələrə qarşı qoruyucu tədbirlər görmək lazımdır.
Sağlam həyat tərzi: Sağlam qidalanma, idman və immuniteti gücləndirən həyat tərzi ağciyər xərçəngi riskini azalda bilər.
Ağciyər xərçəngi dünyada ən geniş yayılmış və ən ölümcül xərçəng növlərindən biridir. Erkən diaqnoz və vaxtında müalicə ilə xəstələrin sağ qalma ehtimalı artır.