Ağır Kəskin Tənəffüs Sindromu (SARS)

SARS-ın Səbəbləri

SARS-ın səbəbkarı SARS-CoV adlı koronavirusdur. Koronaviruslar heyvanlarda və insanlarda müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilən bir virus ailəsidir. SARS-CoV virusu, əvvəlcə vəhşi heyvanlardan insanlara keçmişdir. SARS xəstəliyinin qaynağı olaraq, insanlara virusa yoluxmuş xəzli heyvanlar, xüsusilə də Çin bazarlarında satılan və yeyilən heyvanlar göstərilir. İnsandan insana keçiş isə əsasən yoluxmuş şəxslərin tənəffüs damcıları vasitəsilə olur.

SARS virusunun yayılma yolları:

Tənəffüs Damcıları: SARS ən çox öskürmə, asqırma və ya danışma zamanı havaya buraxılan tənəffüs damcıları ilə yayılır. Virus damcıları havada qısa müddət qalır və bir neçə metr məsafədəki insanlara keçə bilər.

Toxunma Yolu ilə Keçiş: Yoluxmuş şəxsin tənəffüs damcıları ilə çirklənmiş səthlərə və ya əşyalara toxunduqdan sonra əl ilə ağız, burun və ya gözlərə toxunmaqla da virus bədənə keçə bilər.

Yaxın Fərdi Təmas: SARS, yoluxmuş şəxslərlə yaxın təmasda olan insanlara keçə bilər. Xüsusilə xəstə baxımı ilə məşğul olan tibbi personal bu xəstəliyə daha çox məruz qala bilər.

SARS-ın Simptomları

SARS, yoluxmadan təxminən 2-10 gün sonra simptomlar verməyə başlayır. Simptomlar tədricən ağırlaşa və həyati təhlükəli vəziyyətlərə səbəb ola bilər. SARS əsasən tənəffüs yollarına təsir edir və ciddi pnevmoniya ilə nəticələnə bilər. Əsas simptomlar aşağıdakılardır:

1. İlk Simptomlar:

Yüksək Qızdırma: SARS xəstəliyində qızdırma əsas əlamətlərdən biridir və tez-tez 38°C-dən yuxarı olur.

Baş Ağrısı: Şiddətli baş ağrıları və ümumi bədən ağrıları meydana gəlir.

Əzələ Ağrıları: Xəstələr çox vaxt bədəndə yayılmış əzələ ağrılarından şikayət edirlər.

Ümumi Yorğunluq: Güclü yorğunluq və halsızlıq hissi SARS xəstəliyində yaygın görülür.

Boğaz Ağrısı və Quru Öskürək: Xəstələrdə quru və təkrarlanan öskürək, bəzən də boğaz ağrısı olur.

2. Sonrakı Simptomlar:

Xəstəliyin irəliləyən mərhələsində simptomlar daha da ağırlaşır və aşağıdakı problemlər ortaya çıxır:

Tənəffüs Çatışmazlığı: SARS xəstəliyinin əsas komplikasiyası tənəffüs çatışmazlığıdır. Xəstələr nəfəs almaqda çətinlik çəkir və oksigen terapiyasına ehtiyac duyurlar.

Pnevmoniya: SARS virusu ağciyərlərə ciddi ziyan vura bilər və bu, pnevmoniyaya səbəb olur.

Sətəlcəm: Ağciyərlərdəki infeksiya genişləndikcə, ağır sətəlcəm və hətta ağciyərlərin kollapsı (çökməsi) baş verə bilər.

Huşunu İtirmə və Orqan Yetmezliyi: Ağır hallarda xəstələrdə huşunu itirmə və ya çoxlu orqan yetmezliyi baş verə bilər ki, bu da ölümcül ola bilər.

SARS-ın Diaqnozu

SARS-ın diaqnozu xəstənin simptomlarına, səyahət tarixinə və tənəffüs yolu infeksiyası olan insanlarla təmasına əsaslanır. Diaqnozun təsdiqlənməsi üçün laboratoriya testləri və görüntüləmə üsulları istifadə olunur:

Qan Testləri: SARS-CoV virusuna qarşı antikorların varlığını müəyyən etmək üçün qan testləri aparılır. Bu testlər bədənin virusla mübarizə aparıb-aparmadığını göstərir.

Virus PCR Testi: PCR (Polimeraz Zəncir Reaksiyası) testi vasitəsilə SARS-CoV virusunun genetik materialını müəyyən etmək mümkündür. Bu test, virusun birbaşa aşkar edilməsi üçün çox təsirli bir üsuldur.

Görüntüləmə Testləri: SARS xəstəliyi ağciyərlərdə ciddi zədələrə səbəb olduğuna görə rentgen və ya kompüter tomoqrafiyası (KT) ilə ağciyərlərdə pnevmoniya və ya iltihabın varlığı müəyyən edilə bilər.

Hüceyrə Mədəniyyəti: Laboratoriyada SARS-CoV virusunu aşkar etmək üçün yoluxmuş hüceyrələrin mədəniyyətləri yetişdirilə bilər.

SARS-ın Müalicəsi

SARS-ın spesifik bir antiviral müalicəsi yoxdur. Müalicə xəstəliyin simptomlarını idarə etməyə və komplikasiyaların qarşısını almağa yönəlmişdir. Ağır hallarda tənəffüs dəstəyi və xəstənin həyati funksiyalarının qorunması üçün xüsusi tibbi tədbirlər görülə bilər:

Dəstəkləyici Müalicə:

Oksigen Terapiyası: Tənəffüs çatışmazlığı olan xəstələr oksigen terapiyası ilə müalicə edilir. Ağır hallarda xəstələr süni nəfəs aparatı (ventilyator) ilə tənəffüs dəstəyi alırlar.

Maye Terapiyası: SARS xəstələrində susuzlaşmanın qarşısını almaq və bədəndə maye balansını saxlamaq üçün venadaxili maye müalicəsi aparılır.

Ağrıkəsicilər və Qızdırma Düşürücülər: Yüksək qızdırma və baş ağrılarını azaltmaq üçün paracetamol kimi dərmanlar təyin edilə bilər.

Antiviral Dərmanlar: Xüsusi antiviral müalicə olmamasına baxmayaraq, SARS xəstəliyində bəzi antiviral dərmanlar təcrübə məqsədli olaraq istifadə edilmişdir. Lakin bu dərmanların effektivliyi hələ tam sübut edilməyib.

Kortikosteroidlər: Ağciyərlərdəki iltihabı azaltmaq üçün bəzi hallarda kortikosteroid dərmanlar təyin edilə bilər. Lakin bu dərmanların istifadəsi həkim nəzarətində aparılmalıdır.

SARS-ın Yayılması və Epidemiyalar

SARS ilk dəfə 2002-ci ilin noyabr ayında Çində ortaya çıxmış və qısa müddət sonra qlobal bir epidemiyaya səbəb olmuşdur. 2003-cü ilin ortalarına qədər təxminən 8,000 insan SARS-a yoluxmuş və təxminən 800 insan bu xəstəlikdən həyatını itirmişdir. Epidemiya əsasən Asiya ölkələrini (Çin, Sinqapur, Vyetnam, Tayvan və Honq Konq) təsirləndirmişdir.

2003-cü ildə aparılan ciddi karantin tədbirləri və beynəlxalq ictimai səhiyyə təşəbbüsləri sayəsində SARS epidemiyası nəzarət altına alındı və sonradan yeni SARS halları qeydə alınmadı. SARS epidemiyası qlobal ictimai səhiyyə sahəsində ciddi tədbirlərin görülməsinin vacibliyini vurğulamış və yeni yoluxucu xəstəliklərə qarşı daha sürətli cavab tədbirlərinin görülməsinə təkan vermişdir.

Nəticə

Ağır Kəskin Tənəffüs Sindromu (SARS), ciddi tənəffüs problemi və həyati təhlükə yaradan bir xəstəlikdir. Xəstəlik əsasən tənəffüs damcıları ilə yayıldığı üçün gigiyena və təcrid tədbirləri çox vacibdir. Spesifik müalicə olmadığı üçün dəstəkləyici tibbi yardım əsasdır. SARS pandemiyasının idarə edilməsində və sonlandırılmasında qlobal səhiyyə tədbirləri və ictimai maarifləndirmə mühüm rol oynamışdır.