Anksiyete, qorxu və məktəbdən imtina
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Uşaqlarda və Yeniyetmələrdə Anksiyete Nədir?
Anksiyete (narahatlıq), insanın təhlükə və ya stressli vəziyyətlər qarşısında verdiyi təbii emosional reaksiyadır. Lakin bəzi uşaqlar və yeniyetmələrdə bu hiss həddindən artıq intensiv yaşanır. Bu vəziyyət onların gündəlik fəaliyyətlərinə, sosial həyatına və məktəbə davamiyyətinə ciddi şəkildə mənfi təsir göstərir.
Anksiyete müxtəlif formalarda özünü büruzə verə bilər. Xüsusilə inkişaf dövründə olan fərdlərdə sosial anksiyete, ayrılıq narahatlığı və ya performansla bağlı qorxular tez-tez müşahidə olunur. Bu emosional vəziyyətlərin erkən diaqnozu uşağın gələcək inkişafı üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Uşaqlarda Anksiyetenin Əsas Növləri
Uşaqlıq dövründə rast gəlinən narahatlıq pozğunluqları fərqli şəkildə qruplaşdırılır:
- Ayrılma anksiyetesi: Uşağın valideynlərindən və ya ona qayğı göstərən şəxslərdən ayrılarkən yaşadığı güclü qorxu hissidir. Bu vəziyyət uşağın məktəbə getməsinə mane olan ən böyük amillərdən biridir.
- Sosial anksiyete: Yeniyetmə və uşaqların sosial mühitlərdə, insanlarla ünsiyyət zamanı hiss etdikləri qorxudur. Sinifdə danışmaq, dost qazanmaq və ya müəllim qarşısında çıxış etmək bu gərginliyi artırır.
- Performans anksiyetesi: Akademik uğur və ya bacarıq tələb edən işlərlə bağlı yaranan narahatlıqdır. İmtahanlar, testlər və qrup qarşısında çıxışlar bu növ narahatlığı tetikləyir.
Anksiyetenin Yaranma Səbəbləri
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə anksiyetenin yaranması həm bioloji, həm də ekoloji faktorlarla bağlıdır:
- Genetik meyillik: Ailə üzvlərində narahatlıq pozğunluğu olan uşaqlarda anksiyete riski daha yüksəkdir.
- Travma və stress: Keçmişdə yaşanan travmatik hadisələr və ya ailədaxili gərginliklər emosional sarsıntılara yol açır.
- Məktəb və sosial təzyiq: Akademik uğur qazanmaq məcburiyyəti və həmyaşıdları ilə münasibətlər təzyiq yarada bilər.
- Valideyn faktorları: Valideynlərin həddindən artıq qoruyucu olması və ya özlərinin narahatlıq meyilli olması uşağa birbaşa təsir edir.
Anksiyete və Qorxunun Simptomları
Anksiyete və qorxu həm fiziki, həm də psixoloji əlamətlərlə özünü göstərir. Aşağıdakı cədvəldə ən çox rast gəlinən simptomlar qeyd edilmişdir:
| Simptom Növü | Təzahür Forması |
|---|---|
| Fiziki Simptomlar | Ürəkbulanma, qarın və baş ağrısı, təngnəfəslik, sürətli ürək döyüntüsü, tərləmə |
| Psixoloji Simptomlar | Davamlı narahatlıq, qorxu, panik ataklar, diqqət və konsentrasiya çətinliyi |
| Davranış Simptomları | Yuxu pozğunluğu, sosial mühitlərdən qaçınma, məktəbə getməkdən imtina |
Qorxu və Onun Səbəbləri
Qorxu, konkret və müəyyən bir təhlükəyə qarşı yaranan reaksiyadır. Uşaqlar məktəb mühitində imtahanlardan, müəllimlərdən və ya sinif qarşısında çıxış etməkdən qorxa bilərlər. Bu qorxuların əsasında yenilik qorxusu, sosial təzyiq, keçmiş travmatik təcrübələr və ya ailədaxili problemlər (boşanma, iqtisadi çətinliklər) dayana bilər.
Məktəbdən İmtina: Niyə Baş Verir?
Məktəbdən imtina, uşağın sistematik şəkildə məktəbə getməkdən yayınmasıdır. Bu, sadəcə bir istəksizlik deyil, dərin emosional problemlərin göstəricisidir.
Məktəbdən İmtinanın Səbəbləri
- Valideynlərdən ayrılmaq qorxusu.
- Məktəbdə məruz qalan sosial zorakılıq və ya təzyiq.
- Akademik uğursuzluq qorxusu və müəllim tərəfindən danlanmaq narahatlığı.
- Evdəki gərginlik və ya valideynlərin ayrılması.
Uşaqlar məktəbə getməmək üçün xəstəlik bəhanələri gətirə bilər. Maraqlıdır ki, bu fiziki ağrılar (baş və qarın ağrısı) evdə qaldıqda keçib gedir, lakin məktəb vaxtı yenidən başlayır.
Anksiyete, Qorxu və Məktəbdən İmtinanın Müalicəsi
Bu problemlər erkən müdaxilə və düzgün yanaşma ilə tamamilə müalicə oluna bilər. Tətbiq olunan əsas metodlar bunlardır:
1. Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT)
CBT, uşaqlara qorxu və narahatlıqlarını idarə etməyi öyrədən ən effektiv üsuldur. Bu terapiya vasitəsilə uşaqlar mənfi düşüncələrini müsbət emosional reaksiyalarla əvəz etməyi öyrənirlər.
2. Tədrici Qayıdış Planı
Məktəbdən uzaqlaşan uşaqlar üçün addım-addım məktəbə qayıtmaq planı hazırlanmalıdır. Bu proses ailə və məktəbin sıx əməkdaşlığı ilə həyata keçirilməlidir.
3. Sosial Bacarıqların İnkişafı
Sosial anksiyetesi olan uşaqlar üçün özünəinamı artıran məşqlər və sosial bacarıq təlimləri olduqca faydalıdır.
4. Dərman Müalicəsi və Peşəkar Dəstək
Şiddətli hallarda həkim tərəfindən antidepresanlar və ya anksiyolitik dərmanlar təyin edilə bilər. Eyni zamanda, valideynlərin uşağın emosional ehtiyaclarını anlaması və onlara dəstək olması müalicənin ayrılmaz hissəsidir.
Nəticə
Anksiyete, qorxu və məktəbdən imtina uşağın həm akademik, həm də sosial inkişafını ləngidir. Lakin erkən diaqnoz, peşəkar terapiya və ailə dəstəyi ilə bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmək mümkündür. Profilaktik tədbirlər uşaqların özlərini məktəbdə daha rahat və güvəndə hiss etmələrinə şərait yaradır.
