Birgə bağlarda əzilmə və burkulma

Burkulmanın səbəbləri:

Bağların burxulması və ya əzilməsi müxtəlif hallarda baş verə bilər. Aşağıda ən yaygın səbəblər verilmişdir:

1. Qəfil dönmə və ya bükülmə:

Bağların burxulması ən çox qəfil və ya sürətli dönmə hərəkəti ilə baş verir. Məsələn, futbol, basketbol və ya tennis kimi idman növlərində sürətlə yön dəyişdirmə zamanı bağlar həddindən artıq dartılır və bu da zədələnməyə səbəb ola bilər.

2. Yıxılma və ya düşmə:

Yıxılma və ya sərt bir səthə düşmə zamanı bədən qeyri-bərabər şəkildə düşə bilər, bu da birgə bağların dartılmasına və ya cırılmasına səbəb ola bilər. Əllərin və ayaqların üzərinə düşmək xüsusilə yaygındır.

3. Travma:

İdman zamanı və ya yol-nəqliyyat qəzalarında birgə oynağa birbaşa zərbə bağların əzilməsinə və ya cırılmasına səbəb ola bilər. Bu zədələnmələr diz, ayaq biləyi, əl biləyi və ya çiyin oynağında daha çox müşahidə olunur.

4. Yanlış hərəkətlər:

Normal gündəlik fəaliyyətdə də yanlış hərəkət, məsələn, ayaq biləyini bükmək, dizin üstə oturmaq və ya çiyinə həddindən artıq yük düşməsi bağların burxulmasına səbəb ola bilər.

Burkulmanın növləri:

Burkulmaların müxtəlif dərəcələri vardır və zədənin şiddətinə görə üç əsas növə ayrılır:

1. Yüngül burkulma (I dərəcəli):

Bu vəziyyətdə bağlar yalnız qismən dartılır və ya zədələnir. Zədə çox ciddidir və bağlarda tam cırılma yoxdur. Yüngül burkulmalar adətən şişkinlik, ağrı və hərəkət məhdudiyyəti ilə müşahidə olunur.

2. Orta dərəcəli burkulma (II dərəcəli):

Orta dərəcəli burkulmalarda bağlar qismən cırılır, bu da daha çox ağrı, şişkinlik və oynağın qeyri-sabitliyinə səbəb olur. Bu zədələnmə ciddi şəkildə müalicə tələb edə bilər.

3. Ağır burkulma (III dərəcəli):

Bu dərəcədə bağ tamamilə cırılır və oynaq sabitliyini itirir. Ağır burkulma vəziyyətində oynaq tam hərəkətsizləşir və ciddi ağrı, şişkinlik, qanaxma və hematom yaranır. Cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.

Ən çox zədələnən birgə oynaqlar:

Bağların burxulması bədənin müxtəlif oynaqlarında baş verə bilər. Ən çox təsirə məruz qalan oynaqlar aşağıdakılardır:

1. Ayaq biləyi:

Ayaq biləyi burxulmaları, xüsusilə idmançılarda ən çox rast gəlinən zədələrdən biridir. Ayaq biləyinin bükülməsi və ya burxulması zamanı ayaq biləyi bağları dartılır və ya cırılır.

2. Diz:

Diz oynağında bağların zədələnməsi idman zamanı çox yaygındır. Ön çarpaz bağ (ACL), daxili yan bağ (MCL) və arxa çarpaz bağ (PCL) ən çox zədələnən bağlardır. Diz burxulmaları həm də dönmə və ya qaçış zamanı baş verə bilər.

3. Əl biləyi:

Əl biləyi burxulmaları yıxılma və ya birbaşa əlin üzərinə düşmə nəticəsində baş verir. Əl biləyindəki bağlar sərt bir zərbə ilə zədələnə bilər.

4. Çiyin:

Çiyin burxulmaları çiyin oynağının həddindən artıq hərəkəti və ya çiyinə birbaşa zərbə nəticəsində baş verə bilər. Çiyin bağlarının dartılması ciddi narahatlığa səbəb ola bilər.

Burkulmanın simptomları:

Bağların burxulması və ya əzilməsi zamanı aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:

Ağrı:

Zədə zamanı dərhal ağrı yaranır və zədələnmiş nahiyədə hərəkət zamanı ağrı daha da şiddətlənir. Ağrı bağın dartılması və ya cırılması səbəbindən baş verir.

Şişkinlik:

Bağların zədələnməsindən bir neçə dəqiqə və ya saat sonra zədələnmiş nahiyədə şişkinlik meydana gələ bilər. Şişkinlik adətən zədələnmiş bağın ətrafında mayenin toplanması ilə əlaqədardır.

Göyərmə (hematoma):

Bağlar zədələndikdə qan damarları da zədələnə bilər ki, bu da dəri altında göyərmələrə və hematoma səbəb ola bilər. Zədə daha ağır olduqda, göyərmə daha geniş ola bilər.

Hərəkət məhdudiyyəti:

Burxulmuş oynaqda hərəkət etmək çətinləşir və oynağın sabitliyi azalır. Hərəkət məhdudiyyəti və oynaqda zəiflik yaranır.

Oynağın qeyri-sabitliyi:

Ağır burkulmalarda oynaq qeyri-sabit ola bilər, yəni normal vəziyyətini itirə bilər. Bu, xüsusilə III dərəcəli burkulmalarda müşahidə edilir və oynaq hərəkət etdikdə qeyri-təbii şəkildə hərəkət edə bilər.

Burkulmanın müalicəsi:

Bağların burxulmasının müalicəsi zədənin şiddətinə və yerinə görə dəyişir. Aşağıda ən çox istifadə edilən müalicə üsulları verilmişdir:

1. RICE protokolu (istirahət, buz, kompressiya və yüksəklik):

Yüngül və orta dərəcəli burkulmalar üçün RICE metodu tətbiq edilir:

İstirahət: Zədələnmiş oynağı istirahət etdirmək və hərəkətdən çəkinmək vacibdir.

Buz: Zədədən dərhal sonra şişkinliyi azaltmaq üçün buz tətbiq edilir (15-20 dəqiqə intervallarla).

Kompressiya: Şişkinliyi azaltmaq və qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün elastik bandajla zədələnmiş nahiyə sarılır.

Yüksəklik: Zədələnmiş nahiyəni ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq şişkinliyi azaltmağa kömək edir.

2. Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar:

Ağrı və iltihabı azaltmaq üçün ibuprofen və ya naproksen kimi qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (NSAİİ) istifadə edilə bilər.

3. İmmobilizasiya:

Orta və ağır burkulmalarda zədələnmiş oynağın hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün immobilizasiya cihazları (məsələn, dizlik, əl biləyi splinti və ya ayaq biləyi qoruyucusu) istifadə edilir.

4. Fizioterapiya:

Oynağın hərəkətliliyini bərpa etmək, əzələləri gücləndirmək və bərpa prosesini sürətləndirmək üçün fizioterapiya tətbiq edilə bilər. Fizioterapiya proqramı bağların yenidən sabitlik və güc qazanmasına kömək edir.

5. Cərrahi müdaxilə:

III dərəcəli (tam cırılma) burkulmalar zamanı cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Cərrahlar zədələnmiş bağları tikərək və ya süni bağlarla əvəz edərək oynağın stabilliyini bərpa edə bilərlər. Bu, xüsusilə diz, ayaq biləyi və çiyin kimi oynaqlarda baş verən ağır zədələr üçün istifadə edilir.

Reabilitasiya:

Burxulmaların müalicəsindən sonra reabilitasiya bərpa prosesinin mühüm bir hissəsidir. Reabilitasiya proqramı aşağıdakılardan ibarət ola bilər:

Hərəkətliliyin bərpası:

Oynağın hərəkət qabiliyyətini tədricən artırmaq üçün xüsusi hərəkət məşqləri təyin edilir. Bu, əzələlərin və oynağın düzgün işləməsini təmin edir.

Əzələ gücləndirilməsi:

Zədələnmiş oynağı əhatə edən əzələləri gücləndirmək üçün xüsusi güc məşqləri həyata keçirilir. Bu, zədələnmədən sonra yenidən oynağın stabilliyini artırmağa kömək edir.

Balans və koordinasiya məşqləri:

Bağlar zədələndikdə bədənin balans və koordinasiya qabiliyyəti də təsirlənə bilər. Bu məşqlər oynaq üzərində daha yaxşı nəzarət və sabitlik təmin edir.

Nəticə:

Birgə bağların burxulması və əzilməsi, hər yaşda və hər cür fəaliyyət növü ilə məşğul olan insanlarda baş verə bilən yaygın bir zədədir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə burxulmaların əksəriyyəti tamamilə sağalır. Burxulmalardan sonra istirahət etmək və bərpa prosesinə diqqət yetirmək zədənin daha da pisləşməsinin qarşısını almaq üçün vacibdir. Şiddətli burkulmalar və ya uzun müddət davam edən simptomlar varsa, həkimə müraciət etmək vacibdir.