Delirium nədir? Simptomlar və Müalicə
Deliriumun Simptomları:
Deliriumun simptomları müxtəlif ola bilər, lakin ümumiyyətlə aşağıdakılardan ibarətdir:
1. Düşüncə və Qavrayışın Pozulması:
Dikkat pozulması: Şəxslər diqqətlərini bir mövzuya cəmləyə bilmir və tez-tez diqqətləri yayılır. Məsələn, onlar sual verdikdə tez unudarlar və ya mövzuya aid olmayan cavablar verə bilərlər.
Qavrayışın dəyişməsi: İnsanlar ətraflarını və ya insanları düzgün tanımaya bilər. Şəkillər, səs və ya obyektlər yanlış qavranıla bilər (hallusinasiya). Bu da şəxsin özünü reallıqdan uzaq hiss etməsinə səbəb olur.
Düşüncə qarışıqlığı: Şəxsin düşüncələri qarışıq və anlaşılmaz ola bilər. Məsələn, sözlər bir-birinə qarışar, cümlələr tamamlanmaz.
2. Yaddaş və Koordinasiya Problemləri:
Yaddaş pozulması: Yaddaşın zəifliyi və yeni məlumatları saxlamaq çətinliyi yaranar. Şəxslər qısa müddət əvvəl baş vermiş hadisələri unuda bilərlər.
Fiziki koordinasiya çətinlikləri: Yürüş və hərəkət etmədə çətinliklər yaşanabilir. Bəzi insanlar balanssız və ya yavaş hərəkət edirlər, digərləri isə çox aktiv ola bilərlər.
3. Emosional Dəyişikliklər:
Qəzəb, narahatlıq və ya qorxu hissi: Şəxslər həddindən artıq narahat, əsəbi və ya qorxulu hiss edə bilərlər. Bəzi hallarda, insanlar qeyri-adi şəkildə əsəbiləşə bilər və ya həddindən artıq sakit olurlar.
Tənhalıq və depresiya: Bəzi insanlar üzləşdikləri çətinliklərə görə tənhalıq hissi keçirə bilər və özlərini kədərli hiss edə bilərlər.
4. Yuxu və Davranış Pozuntuları:
Yuxu pozuntuları: Şəxslər gündüz yatmaqda çətinlik çəkə bilərlər və gecə saatlarında çox aktiv ola bilərlər. Yuxusuzluq və ya narahat yuxular yaranır.
Bədbin davranışlar: Şəxs, çevrəsindəki insanlardan şübhələnərək, yersiz davranışlar sərgiləyə bilər.
5. Şüurun Bulanması və Yaşantı Dəyişiklikləri:
Şüurda dalğalanmalar: Şüur bulanması olan şəxslər, vaxt-vaxt şüur altında olur və bir neçə dəqiqəlik fasilələrlə reallığı qavrayar, sonra yenidən tamamilə qarışıq olurlar.
Qarışıqlıq və dalğalanan şüur: Şəxs nə zaman və harada olduğunu unuda bilər. Bəzi insanlar şüurlu olarkən, bəzi anlarda isə özlərini başqa bir vəziyyətdə hiss edirlər.
Deliriumun Səbəbləri:
Təhlükəli Xəstəliklər və İnfeksiyalar:
İnfeksiyalar: Məsələn, pnevmoniya, ürək çatışmazlığı və ya böyrək çatışmazlığı kimi infeksiyalar, beyindəki kimyəvi və elektrik siqnallarını dəyişdirərək deliriuma səbəb ola bilər.
Xroniki xəstəliklər: Xroniki xəstəliklər və böhranlar da beyin funksiyalarını təsir edə bilər və nəticədə delirium inkişaf edə bilər.
Dərmanlar və Kimyəvi Təsirlər:
Bəzi dərmanlar, xüsusilə psixotropik dərmanlar, narkotiklər və ya çox sayda dərman istifadəsi, deliriumun yaranmasına səbəb ola bilər.
Alkoqol və digər maddə asılılıqları: Alkoqolun tədricən azaldılması (məsələn, alkoqol istifadəsinin dayandırılması) da deliriuma səbəb ola bilər.
Beyin Zədələri:
Beyin travmaları, baş zədələri və ya qısa müddətli və ya uzunmüddətli beyin pozuntuları da deliriuma səbəb ola bilər.
Metabolik və Elektrolit Düzənlikləri:
Elektrolit balanssızlıqları (məsələn, natrium və kalium səviyyələrinin pozulması), qaraciyər və böyrək problemləri deliriumun yaranmasına səbəb ola bilər.
Şüurun İntensiv Azalması və İmmunitet Pozuntuları:
Şiddətli stres və ya uzunmüddətli xəstəliklər, xüsusən də yaşlı insanlarda, şüurun zəifləməsinə və deliriuma yol aça bilər.
İmmunitet sistemindəki pozuntular, beyin funksiyalarını pozaraq deliriuma gətirib çıxara bilər.
Deliriumun Müalicəsi:
Əsas Səbəblərin Aradan Qaldırılması:
Deliriumun müalicəsi, əsas səbəbinin tapılmasına və müalicə edilməsinə yönəlir. Məsələn, infeksiya, zəhərlənmə və ya dərmanların yan təsirləri aradan qaldırılmalıdır.
Dərmanların dayandırılması və ya dozaların tənzimlənməsi təklif oluna bilər.
Təhlükəsiz və Sakit Mühit Yaradılması:
Deliriumdan əziyyət çəkən şəxslər üçün təhlükəsiz, sakit və tanış bir mühitdə olmaq çox vacibdir. Gürültülü və tələsik mühitlərdən uzaq durulmalı, işıqlar və səs səviyyəsi aşağı olmalıdır.
Yaxın Dəstək və Məlumatlılıq:
Ailə üzvlərinin və yaxınlarının dəstəyi, şüurun bərpasına və narahatlıqların azalmasına kömək edir. Yaxınlar, şəxsə sadə və aydın şəkildə danışaraq onlara kömək edə bilərlər.
Şəxsi və emosional dəstək, xüsusilə yaşlı insanlarda deliriumun azalmasına kömək edir.
Müalicəvi Dərmanlar:
Antipsixotik dərmanlar: Bəzi hallarda, şiddətli hallar üçün psixotropik dərmanlar istifadə edilə bilər. Bu dərmanlar, həmçinin, təkrarlanan psixoz və qavrayış pozuntularını idarə etməyə kömək edir.
Antibakterial və antiviral dərmanlar: İnfeksiyaların səbəb olduğu delirium hallarında infeksiya müalicə edilməlidir.
Reabilitasiya və Bərpa Prosesləri:
Deliriumdan sonra bərpa prosesinə başlamaq vacibdir. Bu, fiziki və psixoloji vəziyyətin yenidən bərpa olunmasına kömək edir.
Fiziki və zehni fəaliyyətlər, məşğələlər və sadə gündəlik tapşırıqlar şəxsə güc və motivasiya qaytarmağa kömək edir.
Nəticə:
Delirium ciddi və həyat təhlükəsi yarada bilən bir vəziyyətdir, lakin doğru müalicə və vaxtında müdaxilə ilə müalicə edilə bilər. Əgər delirium simptomları müşahidə olunarsa, tez bir zamanda tibbi yardıma başvurulması vacibdir. Bütün bu məsələlərə diqqət yetirərək, şüurun bərpası və bərpa prosesi daha effektiv ola bilər.