Diqqət Çatışmazlığı Hiperaktivlik Pozğunluğu (DEHB) Nədir?
1. DEHB Nədir?
📌 DEHB beyin funksiyasının müəyyən sahələrində fərqli işləmə formalarına malikdir.
✅ Diqqət dağınıqlığı, fokuslanma çətinliyi və unutqanlıq.
✅ Hiperaktivlik – daim hərəkətdə olmaq və sakit oturmaqda çətinlik çəkmək.
✅ İmpulsivlik – düşünmədən ani qərarlar vermək və emosional reaksiya göstərmək.
📌 DEHB olan insanlar akademik, iş və sosial həyatda çətinliklər yaşaya bilərlər.
2. DEHB-in Növləri
📌 DEHB-in üç əsas növü var və hər biri fərqli simptomlarla xarakterizə olunur.
🔹 1. Diqqətsiz Tip (Attention-Deficit Type)
📌 Diqqət toplamaqda çətinlik çəkən, lakin hiperaktivlik göstərməyən insanlarda rast gəlinir.
✅ Detallara diqqət yetirə bilməmək və asanlıqla yayındırılmaq.
✅ Verilən tapşırıqları tamamlamaqda çətinlik çəkmək.
✅ Müəyyən bir işə və ya dərsə uzun müddət fokuslana bilməmək.
✅ Unutqanlıq və əşyalarını tez-tez itirmək.
📌 Bu tip DEHB olan insanlar sakit görünə bilsələr də, zehni olaraq dağınıq və təşkilatsız ola bilərlər.
🔹 2. Hiperaktiv-İmpulsiv Tip (Hyperactive-Impulsive Type)
📌 Hərəkətliliyin və impulsivliyin daha çox nəzərə çarpdığı DEHB formasıdır.
✅ Daim hərəkətdə olmaq və sakit otura bilməmək.
✅ Sıra gözləməkdə çətinlik çəkmək və başqalarının sözünü kəsmək.
✅ Daim danışmaq və lazımsız hərəkətlər etmək.
✅ Riskli qərarlar vermək və nəticələrini düşünmədən hərəkət etmək.
📌 Bu tip DEHB olan insanlar ətrafdakılara çox enerjili və səbirsiz kimi görünə bilərlər.
🔹 3. Kombinə Olmuş Tip (Combined Type)
📌 Bu tip DEHB olan insanlarda həm diqqətsizlik, həm də hiperaktivlik və impulsivlik əlamətləri eyni anda müşahidə olunur.
✅ Dərs və ya iş tapşırıqlarında diqqət dağınıqlığı.
✅ Sakit oturmaqda çətinlik və həddindən artıq enerjili olmaq.
✅ Sözlər və hərəkətlər üzərində nəzarətin çətin olması.
📌 Bu tip ən çox yayılmış DEHB növüdür və həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə rast gəlinir.
3. DEHB-in Əsas Səbəbləri
📌 DEHB-in tam səbəbi bilinmir, lakin bir neçə faktor təsir göstərə bilər.
🔹 1. Genetik Faktorlar
✔ Ailədə DEHB olan insanlarda risk daha yüksəkdir.
✔ Beyində dopamin və norepinefrin balanssızlığı müşahidə olunur.
🔹 2. Beyin Strukturunda Fərqlər
✔ Beyinin prefrontal korteks sahəsinin inkişafında gecikmə.
✔ Beyin siqnallarının ötürülməsində fərqlər.
🔹 3. Ətraf Mühit Faktorları
✔ Hamiləlik zamanı spirt, siqaret və ya narkotik istifadəsi.
✔ Ağır metallar və toksinlərə məruz qalmaq.
✔ Vaxtından əvvəl doğulma (erkən doğuş).
📌 DEHB irsi və ətraf mühit faktorlarının birləşməsindən qaynaqlana bilər.
4. DEHB-in Simptomları
📌 DEHB-in simptomları uşaqlıqdan başlayır və böyüklükdə də davam edə bilər.
✅ Uşaqlarda DEHB Simptomları
✔ Dərs zamanı oturmaqda çətinlik çəkmək.
✔ Müəllimin dediklərini dinləməmək və dərsdən asanlıqla yayınmaq.
✔ Ev tapşırıqlarını unutmaq və ya tamamlaya bilməmək.
✔ Daim hərəkətdə olmaq və sakit durmamaq.
✔ Dostlarla münasibətlərdə çətinlik çəkmək.
📌 DEHB olan uşaqlar müəllimlər və valideynlər tərəfindən “səbirsiz” və ya “tənbəl” kimi qəbul edilə bilər.
✅ Yetkinlərdə DEHB Simptomları
✔ İşlərə fokuslanmaqda çətinlik çəkmək və tapşırıqları bitirməmək.
✔ Planlama və vaxt idarəsi problemləri.
✔ Təşkilatsızlıq və unutqanlıq.
✔ Həddindən artıq danışmaq və başqalarının sözünü kəsmək.
✔ İmpulsiv qərarlar vermək və riskli davranışlar.
📌 Böyüklərdə DEHB münasibət problemlərinə və iş həyatında çətinliklərə səbəb ola bilər.
5. DEHB-in Diaqnozu Necə Qoyulur?
📌 DEHB-in diaqnozu psixoloq və ya psixiatr tərəfindən qoyulur və müəyyən testlər aparıla bilər.
✅ Psixoloji qiymətləndirmə və anamnez toplanması.
✅ Müxtəlif DEHB testləri və anketlər.
✅ Ailə və müəllimlərin müşahidələri əsasında analizlər.
📌 Diaqnoz qoyulmazdan əvvəl digər nevroloji və psixi problemlər istisna edilməlidir.
6. DEHB-in Müalicəsi və İdarə Edilməsi
📌 DEHB tam müalicə olunmasa da, simptomları idarə etmək mümkündür.
✅ 1. Davranış Terapiyası və Psixoloji Dəstək
✔ Koqnitiv-davranışçı terapiya (CBT) – DEHB simptomlarını idarə etmək üçün effektivdir.
✔ Uşaqlarda müsbət gücləndirmə və davranış dəyişiklikləri tətbiq olunmalıdır.
✔ Gündəlik rutinlər və planlama strategiyaları vacibdir.
✅ 2. Dərman Müalicəsi
📌 Bəzi hallarda dərmanlar simptomları azaltmağa kömək edə bilər.
✔ Stimulant dərmanlar (Metilfenidat – Ritalin, Adderall).
✔ Stimulant olmayan dərmanlar (Atomoksetin – Strattera).
✔ Dopamin və norepinefrin balansını tənzimləyən dərmanlar.
📌 Dərmanlar həkim nəzarətində istifadə olunmalıdır.
✅ 3. Sağlam Həyat Tərzi və Alternativ Yanaşmalar
✔ Gündəlik idman və fiziki aktivlik.
✔ Beyin üçün faydalı qidalar (Omega-3, B vitamini).
✔ Meditasiya və nəfəs texnikaları.
📌 Düzgün müalicə və idarəetmə ilə DEHB olan insanlar uğurlu bir həyat sürə bilərlər.
💙 DEHB bir maneə deyil – düzgün yanaşma və dəstək ilə hər şey mümkündür! 😊🔥