Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu (DEHB)
DEHB-in Əsas Xüsusiyyətləri
DEHB-in üç əsas komponenti var:
Diqqət Əskikliyi:
Məlumatı cəmləşdirmək və saxlamaqda çətinlik.
Uzun müddət diqqət tələb edən işlərdə çətinlik.
Təlimatları unutmaq və ya detallara diqqət yetirməmək.
Hiperaktivlik:
Davamlı hərəkət etmək istəyi.
Oturmaqda çətinlik və həddindən artıq enerjililik.
Sakit qalmağı tələb edən vəziyyətlərdə çətinlik.
İmpulsivlik:
Düşünmədən qərarlar qəbul etmək.
Növbəni gözləməkdə çətinlik.
Digər insanların sözlərini və ya işlərini kəsmək.
DEHB-in Simptomları
Uşaqlarda DEHB:
Məktəbdə tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik.
Asanlıqla diqqətin yayınması.
Həddindən artıq danışmaq və sakit oyun oynaya bilməmək.
Müxtəlif işlərdə ardıcıl şəkildə davam edə bilməmək.
Yetkinlərdə DEHB:
Təşkilatçılıq bacarığında zəiflik.
Təxirə salma vərdişi.
İşdə və şəxsi həyatda davamlılıq problemləri.
Emosional idarədə çətinlik.
Yaddaş zəifliyi.
DEHB-in Səbəbləri
Genetik Faktorlar:
Ailədə DEHB tarixi varsa, bu pozuntuya malik olma ehtimalı artır.
Beyin Kimyəvi Maddələri:
Dopamin və norepinefrin kimi neyrotransmitterlərin qeyri-düzgün səviyyəsi.
Beyin Quruluşu və Funksiyası:
Beynin frontal lob bölgəsində aktivlik fərqlilikləri.
Ətraf Mühit Faktorları:
Ananın hamiləlik zamanı siqaret çəkməsi, alkoqol istifadəsi və ya stress.
Uşaqlıq dövründə zədələnmələr və ya toksik maddələrin təsiri.
DEHB-in Diaqnostikası
Davranış Qiymətləndirməsi:
Xəstənin gündəlik davranışları müşahidə olunur.
Sorğu və Testlər:
DEHB ilə əlaqəli simptomları ölçən xüsusi suallar və miqyaslar istifadə edilir.
Tibbi Tarix:
Ailə tarixi və xəstənin keçmiş tibbi vəziyyətləri analiz edilir.
Digər Xəstəliklərin İstisnası:
DEHB simptomlarını təqlid edə biləcək digər tibbi vəziyyətlər (məsələn, depressiya, anksiyete) xaric edilir.
DEHB-in Müalicə Yolları
1. Dərman Müalicəsi
Stimulyatorlar:
Metilfenidat və ya amfetamin əsaslı dərmanlar.
Beynin dopamin və norepinefrin səviyyələrini artırır.
Stimulyator Olmayan Dərmanlar:
Atomoksetin və ya guanfasin kimi dərmanlar.
Faydası:
Diqqəti artırır və impulsivliyi azaldır.
2. Psixoterapiya
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT):
Düşüncə və davranış nümunələrinin dəyişdirilməsi.
Davranışçı Terapiya:
Valideynlər və müəllimlər üçün uşağın davranışını idarə etmək təlimləri.
Psixososial Dəstək:
Münasibət problemlərini həll etmək və özünəinamı artırmaq.
3. Həyat Tərzi Dəyişiklikləri
Strukturlaşdırılmış gündəlik rejimlər.
Fiziki fəaliyyət və idman.
Sağlam qidalanma və yuxu rejiminin təşviqi.
4. Təhsil Dəstəyi
Məktəb və müəllimlərlə əməkdaşlıq edərək fərdi tədris planı hazırlanması.
Dərs zamanı diqqəti artıran üsulların tətbiqi.
DEHB-lə Başa Çıxma Strategiyaları
Uşaqlar Üçün:
Gündəlik fəaliyyətlər üçün cədvəl yaradın.
Tapşırıqları kiçik hissələrə bölün.
Müsbət davranışları mükafatlandırın.
Yetkinlər Üçün:
Xatırlatma vasitələrindən istifadə edin (telefon, qeydlər).
İşləri prioritetləşdirin və təxirə salmamaq üçün qısa hədəflər qoyun.
Fiziki fəaliyyətlərə vaxt ayırın.
DEHB-in Təsirləri və Perspektiv
Müsbət Cəhətləri:
DEHB olan insanlar tez-tez yaradıcı, enerjili və fərqli perspektivlərə malik olurlar.
Mənfi Cəhətləri:
Müalicə edilmədikdə akademik, peşəkar və şəxsi həyatda çətinliklərə səbəb ola bilər.
Dəstəyin Əhəmiyyəti:
Valideynlərin, müəllimlərin və peşəkarların dəstəyi DEHB olan şəxslərin daha uğurlu və balanslı həyat sürməsinə kömək edə bilər.
Nəticə
Diqqət Əskikliyi Hiperaktivlik Bozukluğu, düzgün diaqnostika, müalicə və dəstək ilə idarə edilə bilən bir vəziyyətdir. DEHB olan şəxslər, onların potensialını artırmaq üçün xüsusi yanaşmalarla məhsuldar və mənalı həyat yaşayırlar.