Hipertoniya
Hipertoniyanın növləri:
Hipertoniya iki əsas növə bölünür: birincili hipertoniya (əsas hipertoniya) və ikincili hipertoniya.
1. Birincili (əsas) hipertoniya:
Birincili hipertoniya ən yaygın formasıdır və zamanla inkişaf edir. Bu növ hipertoniya adətən müəyyən bir səbəblə əlaqələndirilmir və genetik faktorlar, həyat tərzi və ətraf mühit amillərinin birgə təsiri nəticəsində yaranır.
2. İkincili hipertoniya:
İkincili hipertoniya daha nadir hallarda baş verir və adətən böyrək xəstəlikləri, hormonal problemlər, bəzi dərmanların istifadəsi və ya digər tibbi şərtlər nəticəsində yaranır. İkincili hipertoniya, əsas səbəb müalicə edildikdə çox vaxt aradan qalxa bilər.
Hipertoniyanın səbəbləri:
Birincili hipertoniya üçün müəyyən edilə bilən dəqiq bir səbəb olmasa da, bəzi risk faktorları yüksək təzyiqin yaranma ehtimalını artırır. İkincili hipertoniya isə müəyyən tibbi vəziyyətlər və ya dərmanların nəticəsi ola bilər. Əsas səbəblər aşağıdakılardır:
1. Birincili hipertoniya səbəbləri:
Genetik faktorlar: Hipertoniyanın ailədə olması riskini artırır.
Yaş: Yaşlandıqca qan təzyiqi artmağa meyllidir.
Həyat tərzi: Qeyri-sağlam qidalanma, duzlu yeməklərin çox istehlakı, az fiziki aktivlik, alkoqol və siqaret istifadə etmək qan təzyiqini artırır.
Stress: Uzunmüddətli stress vəziyyəti yüksək qan təzyiqinə səbəb ola bilər.
Obezlik: Artıq çəki ürəyə daha çox yük yükləyir, bu da qan təzyiqinin artmasına səbəb olur.
2. İkincili hipertoniya səbəbləri:
Böyrək xəstəlikləri: Böyrəklərin düzgün işləməməsi qan təzyiqinin artmasına səbəb ola bilər.
Hormon pozuntuları: Cushing sindromu, feoxromositoma, hipertireoz kimi hormon pozuntuları hipertoniya ilə nəticələnə bilər.
Dərmanlar: Bəzi dərmanlar (məsələn, steroidlər, doğuşa nəzarət dərmanları və bəzi dekonjestanlar) qan təzyiqini yüksəldə bilər.
Yuxu apnesi: Yuxu zamanı nəfəsin dayanması da qan təzyiqinin artmasına səbəb ola bilər.
Hipertoniyanın simptomları:
Hipertoniya adətən "səssiz qatil" adlanır, çünki bu vəziyyət illərlə simptomlar göstərmədən inkişaf edə bilər. Bununla belə, təzyiq çox yüksək olduqda aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:
Baş ağrısı: Xüsusilə səhər saatlarında baş verən şiddətli baş ağrısı.
Başgicəllənmə: Çox yüksək təzyiq başgicəllənməyə səbəb ola bilər.
Ürək döyüntüləri və ya nəfəs darlığı: Qan təzyiqi yüksək olduqda ürək daha çox çalışmalı olur və bu da ürək döyüntülərini artırır.
Sinə ağrısı: Çox yüksək təzyiq zamanı sinədə ağrı və ya sıxıntı hiss edilə bilər.
Görmə pozğunluğu: Hipertoniya bəzən görmə ilə bağlı problemlərə də səbəb ola bilər.
Qanama: Nadir hallarda, yüksək təzyiq burun qanamasına və ya qulaqdan qan axmasına səbəb ola bilər.
Hipertoniyanın diaqnozu:
Hipertoniyanın diaqnozu qan təzyiqinin müntəzəm olaraq ölçülməsi ilə qoyulur. Qan təzyiqi sistolik (yuxarı təzyiq) və diastolik (aşağı təzyiq) olmaqla iki rəqəmlə ifadə edilir:
Normal təzyiq: 120/80 mm Hg və ya aşağı
Prehipertoniya: 120-139/80-89 mm Hg
Hipertoniya: 140/90 mm Hg və ya daha yüksək
Diaqnoz üçün bir neçə fərqli gündə qan təzyiqi ölçülməsi aparılmalıdır. Həkim lazım olduqda əlavə testlər də tələb edə bilər, məsələn:
Qan analizləri və sidik testləri: Böyrək funksiyasını və hormon səviyyələrini yoxlamaq üçün.
Elektrokardioqramma (EKQ): Ürəyin elektrik fəaliyyətini yoxlamaq üçün.
Ekokardioqramma: Ürəyin strukturunu və funksiyasını qiymətləndirmək üçün.
Hipertoniyanın fəsadları:
Müalicə edilməyən hipertoniya ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Əsas fəsadlar aşağıdakılardır:
Ürək xəstəlikləri: Hipertoniya ürəyin işini çətinləşdirir, bu da ürək böhranı, ürək çatışmazlığı və ya ürəyin genişlənməsi riskini artırır.
İnsult: Yüksək təzyiq, beyin damarlarına zərər verərək insult riskini artırır.
Böyrək zədələnməsi: Hipertoniya böyrəklərin qanı süzmək qabiliyyətini azaldır və bu, böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Göz problemləri: Hipertoniya göz damarlarına zərər verərək görmə itkisinə səbəb ola bilər.
Ateroskleroz: Arteriyaların sərtləşməsi və daralması nəticəsində qan dövranı pozula bilər.
Hipertoniyanın müalicəsi:
Hipertoniyanın müalicəsi qan təzyiqini idarə etməyə və komplikasiyaların qarşısını almağa yönəlmişdir. Müalicə planı fərdi olaraq təyin edilir və həyat tərzi dəyişiklikləri, dərmanlar və digər tədbirləri əhatə edə bilər.
1. Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Sağlam qidalanma: Duzlu yeməklərin azaldılması və kalium, kalsium və maqnezium baxımından zəngin qidaların (meyvə, tərəvəz, balıq) istehlakı qan təzyiqini azaltmağa kömək edir.
Arıqlamaq: Artıq çəkinin azaldılması qan təzyiqinin idarə edilməsinə kömək edir.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi idman (gündə 30 dəqiqə yüngül fiziki fəaliyyət) qan təzyiqini azaltmağa kömək edir.
Siqareti tərgitmək: Siqaret təzyiqi yüksəldir və damar xəstəlikləri riskini artırır.
Alkoqolun məhdudlaşdırılması: Alkoqol istifadəsini azaltmaq qan təzyiqini idarə etməyə kömək edə bilər.
Stressin idarə edilməsi: Meditasiya, yoga və ya digər stress idarə etmə üsulları qan təzyiqini azalda bilər.
2. Dərman müalicəsi:
Hipertoniyanın səviyyəsindən asılı olaraq həkim dərman müalicəsi təyin edə bilər. Hipertoniya dərmanlarının növləri:
Diuretiklər: Bədəndən artıq mayeni çıxararaq təzyiqi azaldır.
Beta-blokatorlar: Ürəyin işini yavaşladaraq təzyiqi tənzimləyir.
ACE inhibitorları və ARB-lər: Damarların genişlənməsinə və təzyiqin azalmasına kömək edir.
Kalsium kanal blokatorları: Damarların genişlənməsinə və təzyiqin idarə edilməsinə kömək edir.
Nəticə:
Hipertoniya, nəzarət edilmədikdə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola biləcək bir vəziyyətdir. Qan təzyiqini müntəzəm olaraq yoxlatmaq, sağlam həyat tərzi dəyişiklikləri etmək və lazımi hallarda dərman müalicəsinə başlamaq hipertoniyanın idarə olunmasına kömək edir. Təzyiqi nəzarətdə saxlamaq, ürək-damar xəstəlikləri və digər fəsadların qarşısını almaq üçün çox vacibdir.