Hipofiz vəzinin şişləri
📍 Hipofiz vəzisi haradadır və nə edir?
Hipofiz vəzisi:
Beynin alt hissəsində, göz sinirlərinə yaxın yerləşir (Türk əyəri – "sella turcica"da)
Endokrin sistemin "direktoru" sayılır – digər hormon vəzilərini idarə edir
Hormonları vasitəsilə boy artımı, qalxanabənzər vəzi, böyrəküstü vəzi, cinsiyyət hormonları və süd ifrazı kimi funksiyaları tənzimləyir
🧬 Hipofiz şişlərinin növləri
1. Funksional (hormon ifraz edən)
Bu şişlər aktiv hormon istehsal edir və əlamətlər hormonun növünə görə dəyişir:
HormonŞiş adıƏlamət
ProlaktinProlaktinomaQadınlarda süd ifrazı, menstruasiya pozuntusu, kişilərdə cinsi zəiflik
ACTHKortikotropinomaKuşinq sindromu (üzdə köklük, təzyiq, tüklənmə)
Büyüme hormonu (GH)SomatotropinomaAkromeqaliya (əl, burun, çənə böyüməsi)
TSHTirotropinomaQalxanabənzər vəzin həddindən artıq işləməsi
LH/FSHNadirCinsiyyət hormon balansında pozulma
2. Qeyri-funksional (hormon ifraz etməyən)
Bu şişlər hormon ifraz etməz, lakin böyüyərək ətraf toxumalara təzyiq göstərə bilər.
⚠️ Əlamətləri – iki əsas qrupda toplanır:
1. Hormonla bağlı əlamətlər (funksional şişlərdə):
Qadınlarda süd ifrazı (emzirmə xaricində)
Menstruasiya pozğunluqları
Sızanaqlar, tüklənmə, kilo artımı (Kuşinq)
Əl və üz sümüklərinin böyüməsi, ayaqqabı ölçüsünün dəyişməsi (akromeqaliya)
Libido azalması, cinsi zəiflik
Uşaqlarda boy artımı pozğunluğu
2. Kütləyə bağlı əlamətlər (böyük və ya qeyri-funksional şişlərdə):
Baş ağrısı
Görmə zəifləməsi (xüsusilə görmə sahəsində daralma – "tünel görmə")
Göz sinirlərinə təzyiq
Hipofiz çatışmazlığı (yəni digər hormonların da azalması)
🧪 Diaqnostika necə aparılır?
Testİzah
📊 Qan testləriHormon səviyyələrinin ölçülməsi (prolaktin, GH, ACTH, TSH və s.)
🧲 Beyin MRTHipofiz vəzisini detallı göstərir (mikroadenoma 10 mm)
👁️ Görmə sahəsi testiGörmənin təsirlənib-təsirlənmədiyini qiymətləndirmək üçün
🧬 Hormon stimulyasiya testləriBəzi hallarda əlavə testlər lazım olur
🩺 Müalicə üsulları
Müalicə şişin tipinə, böyüklüyünə, hormon ifraz edib-etməməsinə və əlamətlərin ağırlığına görə planlanır:
🔹 1. Dərman müalicəsi (xüsusilə prolaktinoma üçün):
Dopamin agonistləri: Kabergolin, Bromokriptin – prolaktin ifrazını azaldır, şişi kiçildir
🔹 2. Cərrahi müdaxilə:
Əgər şiş böyükdürsə və ya dərmana cavab vermirsə
Transnazal (burun içindən) endoskopik üsulla hipofiz şişi çıxarılır
Bəzən klassik kəllə açılması lazım ola bilər
🔹 3. Radioterapiya:
Cərrahi sonrası qalıq şiş varsa və ya yenidən böyüyürsə
Hormon aktivliyini dayandırmaq və ya böyüməni durdurmaq üçün
🧘♂️ Əməliyyatdan və ya müalicədən sonra nə baş verir?
Hormonal balans tənzimlənməlidir – bəzi hallarda ömürlük hormon əvəzetmə müalicəsi lazım ola bilər (məs: kortizol, tiroid hormonu)
Göz müayinələri davam etdirilməlidir
MRT ilə mütəmadi izləmə (6 ayda bir və ya ildə bir dəfə)
Hamiləlik planlayan qadınlarda hormon balansı və prolaktin düzənlənməlidir
🔍 Proqnoz və Sağalma Ehtimalı
Şiş tipiProqnoz
ProlaktinomaDərmanla çox yüksək müalicə uğuru
MikroadenomaCərrahiyyə və ya dərmanla tam müalicə mümkündür
MakroadenomaCərrahiyyə sonrası təkrar riski ola bilər, izləmə vacibdir
Bədxassəli hipofiz şişləriNadir hallarda rast gəlinir; daha aqressiv müalicə tələb edir
✅ Nəticə olaraq:
Hipofiz şişlərinin əksəriyyəti xoşxassəlidir və müalicəyə yaxşı cavab verir
Əlamətlər sadə hormonal pozğunluq kimi başlayıb, görmə və sinir problemlərinə qədər uzana bilər
Vaxtında MRT və hormon analizləri ilə aşkarlanarsa, həm dərmanla, həm də cərrahiyyə ilə tam müalicə mümkündür