Hipofiz vəzinin şişləri
Məzmun süni intellekt ilə optimallaşdırılmışdır
Hipofiz Vəzisi Nədir və Orqanizmdə Hansı Rolu Oynayır?
Hipofiz vəzisi, beynin alt hissəsində, göz sinirlərinə olduqca yaxın bir nöqtədə, "sella turcica" (Türk əyəri) adı verilən sümük boşluğunda yerləşir. Bu kiçik vəzi, endokrin sistemin "direktoru" hesab olunur, çünki o, bədəndəki digər hormon vəzilərinin fəaliyyətini tənzimləmək və idarə etmək funksiyasını daşıyır.
Hipofiz vəzisi ifraz etdiyi hormonlar vasitəsilə orqanizmdə bir çox həyati prosesi idarə edir. Bu funksiyalara aşağıdakılar daxildir:
- Boy artımı və fiziki inkişaf,
- Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyəti,
- Böyrəküstü vəzilərin işi,
- Cinsiyyət hormonlarının tənzimlənməsi,
- Süd ifrazı prosesi.
Hipofiz Şişlərinin Növləri
Hipofiz şişləri əsasən iki qrupa bölünür: funksional və qeyri-funksional şişlər. Bu təsnifat şişin hormon ifraz edib-etməməsinə əsaslanır.
1. Funksional Şişlər (Hormon İfraz Edən)
Bu növ şişlər aktiv şəkildə hormon istehsal edir. Yaranan əlamətlər birbaşa ifraz olunan hormonun növündən asılıdır:
| Hormon | Şiş Adı | Əsas Əlamətlər |
|---|---|---|
| Prolaktin | Prolaktinoma | Qadınlarda süd ifrazı, menstruasiya pozuntusu; kişilərdə cinsi zəiflik |
| ACTH | Kortikotropinoma | Kuşinq sindromu (üzdə köklük, yüksək təzyiq, tüklənmə) |
| Böyümə hormonu (GH) | Somatotropinoma | Akromeqaliya (əl, burun və çənə sümüklərinin böyüməsi) |
| TSH | Tirotropinoma | Qalxanabənzər vəzin həddindən artıq aktiv işləməsi |
| LH / FSH | Nadir növlər | Cinsiyyət hormon balansının pozulması |
2. Qeyri-funksional Şişlər (Hormon İfraz Etməyən)
Bu şişlər özləri hormon ifraz etmirlər. Lakin ölçüləri böyüdükcə ətrafdakı toxumalara və sinirlərə mexaniki təzyiq göstərərək müxtəlif fəsadlara yol açırlar.
Hipofiz Şişlərinin Əsas Əlamətləri
Hipofiz şişlərinin simptomları iki əsas qrupda təsnif edilir. Şişin növündən asılı olaraq xəstələrdə fərqli klinik mənzərələr müşahidə oluna bilər.
Hormonal pozğunluqlarla bağlı əlamətlər:
- Emzirmə dövrü xaricində qadınlarda süd ifrazı,
- Menstruasiya dövrünün pozulması,
- Sızanaqların artması, bədəndə həddindən artıq tüklənmə və sürətli çəki artımı (Kuşinq),
- Əl və üz sümüklərinin böyüməsi, ayaqqabı ölçüsünün dəyişməsi (Akromeqaliya),
- Libido azalması və cinsi zəiflik,
- Uşaqlarda boy artımının ləngiməsi və ya pozulması.
Kütlə təsirinə bağlı əlamətlər:
- Davamlı baş ağrıları,
- Görmə qabiliyyətinin zəifləməsi (xüsusilə "tünel görmə" dediyimiz görmə sahəsinin daralması),
- Göz sinirlərinə birbaşa təzyiq,
- Hipofiz çatışmazlığı (şişin sağlam toxumanı sıxması nəticəsində digər hormonların azalması).
Diaqnostika Metodları
Hipofiz şişlərinin dəqiq diaqnozu üçün kompleks müayinələr tələb olunur:
- Qan testləri: Hormon səviyyələrinin (Prolaktin, GH, ACTH, TSH və s.) ölçülməsi üçün aparılır.
- Beyin MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya): Hipofiz vəzisini detallı görüntüləyir. Ölçüsü 10 mm-dən kiçik olanlar mikroadenoma, böyük olanlar isə makroadenoma adlanır.
- Görmə sahəsi testi: Şişin görmə sinirlərinə təsirini qiymətləndirmək üçün vacibdir.
- Hormon stimulyasiya testləri: Ehtiyac yarandıqda hormonların funksionallığını yoxlamaq üçün tətbiq edilir.
Müalicə Üsulları
Müalicə planı şişin tipinə, ölçüsünə, hormonal aktivliyinə və simptomların ağırlığına əsasən fərdi şəkildə müəyyən edilir.
- Dərman Müalicəsi: Xüsusilə prolaktinoma zamanı ilk seçimdir. Dopamin agonistləri (Kabergolin, Bromokriptin) həm hormon ifrazını azaldır, həm də şişi kiçildir.
- Cərrahi Müdaxilə: Şiş böyük olduqda və ya dərman müalicəsi nəticə vermədikdə tətbiq edilir. Əsasən transnazal (burun içindən) endoskopik üsulla icra olunur; nadir hallarda klassik kəllə açılması tələb oluna bilər.
- Radioterapiya: Cərrahiyyədən sonra qalıq şiş toxuması qaldıqda və ya şiş yenidən böyüdükdə hormon aktivliyini dayandırmaq məqsədilə istifadə olunur.
Müalicə Sonrası İzləmə və Proqnoz
Müalicədən sonra xəstələrin mütəmadi nəzarətdə qalması vacibdir. Hormonal balansın tənzimlənməsi üçün bəzən ömürlük hormon əvəzetmə müalicəsi (kortizol, tiroid hormonu və s.) tələb oluna bilər. Həmçinin, 6 ay və ya ildə bir dəfə MRT və mütəmadi göz müayinələri tövsiyə olunur.
Şiş növünə görə proqnoz:
- Prolaktinoma: Dərmanla müalicə uğuru çox yüksəkdir.
- Mikroadenoma: Tam müalicə ehtimalı olduqca yüksəkdir.
- Makroadenoma: Cərrahiyyədən sonra təkrar riski ola biləcəyi üçün ciddi izləmə lazımdır.
- Bədxassəli şişlər: Çox nadir rast gəlinir və aqressiv müalicə tələb edir.
Nəticə olaraq, hipofiz şişlərinin əksəriyyəti xoşxassəlidir. Vaxtında diaqnoz qoyulduqda həm medikamentoz, həm də cərrahi üsullarla uğurlu nəticələr əldə etmək mümkündür.
