Malyariya

Səbəblər

Malyariya Plasmodium cinsinə aid parazitlər tərəfindən törədilir. Bu parazitlərin beş əsas növü insanda malyariyaya səbəb olur:

Plasmodium falciparum: Ən ölümcül növdür və tropik Afrikada ən yayğındır.

Plasmodium vivax: Daha az ölümcül, lakin geniş yayılmışdır.

Plasmodium ovale: Afrikanın qərb bölgələrində yayılmışdır.

Plasmodium malariae: Daha az rast gəlinir və yavaş inkişaf edir.

Plasmodium knowlesi: İnsanlarda nadir, lakin ciddi infeksiyalara səbəb ola bilər və əsasən Cənub-Şərqi Asiyada yayılmışdır.

Yoluxma Yolları

Malyariya ağcaqanad dişləməsi vasitəsilə yayılır. Yoluxmuş ağcaqanad insanı dişlədikdə, parazitlər ağcaqanadın tüpürcəyindən qan dövranına keçir. Parazitlər qaraciyərə köçərək burada çoxalır və sonra qan dövranına qayıdaraq qırmızı qan hüceyrələrini yoluxdurur.

Simptomlar

Malyariyanın simptomları yoluxmadan 10-15 gün sonra ortaya çıxa bilər və xəstəliyin növündən asılı olaraq dəyişə bilər:

Yüksək qızdırma və titrəmə

Baş ağrısı

Ürəkbulanma və qusma

Əzələ və oynaq ağrıları

Sarıq (sarılıq): Qırmızı qan hüceyrələrinin parçalanması nəticəsində.

Anemiya: Qırmızı qan hüceyrələrinin məhvi nəticəsində.

Yorğunluq və zəiflik

Tərləmə

Şiddətli hallarda, xüsusilə Plasmodium falciparum ilə yoluxma nəticəsində, aşağıdakı fəsadlar inkişaf edə bilər:

Beyin malyariyası: Şüur bulanıqlığı, qıcolmalar və koma.

Nəfəs çatışmazlığı: Ağciyər ödemi və ya kəskin tənəffüs çatışmazlığı sindromu (ARDS).

Böyrək çatışmazlığı

Qaraciyər çatışmazlığı

Hipoqlikemiya (aşağı qan şəkəri)

Diaqnoz

Malyariyanın diaqnozu müxtəlif testlər və müayinə vasitəsilə qoyulur:

Qan testi: Parazitlərin mövcudluğunu aşkar etmək üçün qanın mikroskop altında incələnməsi.

Hızlı diaqnostik testlər (RDT): Parazit antigenlərinin sürətli aşkarlanması üçün.

Molekulyar testlər: Parazitlərin DNA-nı aşkar etmək üçün polimeraz zəncirvari reaksiya (PCR) testləri.

Müalicə

Malyariyanın müalicəsi parazit növünə, infeksiyanın şiddətinə və xəstənin yaşına və vəziyyətinə bağlı olaraq dəyişir. Müalicədə əsas dərmanlar aşağıdakılardır:

Artemisinin əsaslı kombinasiya terapiyası (ACT): Ən təsirli müalicə üsuludur və Plasmodium falciparum üçün istifadə olunur.

Klorokin: Plasmodium vivax, Plasmodium ovale və Plasmodium malariae üçün təsirlidir.

Primakin: Qaraciyər mərhələsində olan parazitləri öldürmək üçün istifadə olunur və relapsların qarşısını almağa kömək edir.

Profilaktika

Malyariyadan qorunmaq üçün müxtəlif profilaktik tədbirlər mövcuddur:

Ağcaqanadlardan qorunma: Ağcaqanad torları, ağcaqanad qovucu maddələr və uzun qollu geyimlər istifadə etmək.

Ağcaqanad nəzarəti: Ağcaqanadların yaşadığı ərazilərdə müntəzəm olaraq insektisid istifadə etmək və su yığınlarını aradan qaldırmaq.

Profilaktik dərmanlar: Malyariya riski olan bölgələrə səyahət edənlər üçün profilaktik dərmanlar qəbul etmək (məsələn, meflokvin, doksisiklin, atovakuon/proquanil).

Peyvəndlər: Hal-hazırda malyariya peyvəndləri üzərində tədqiqatlar aparılır və bəzi peyvəndlər sınaq mərhələsindədir.

Fəsadlar

Malyariyanın müalicə edilmədiyi və ya düzgün idarə edilmədiyi hallarda ciddi fəsadlar yarana bilər:

Beyin zədələnməsi və koma: Xüsusilə Plasmodium falciparum ilə yoluxmada.

Kəskin tənəffüs çatışmazlığı sindromu (ARDS): Ağciyər zədələnməsi nəticəsində.

Böyrək və qaraciyər çatışmazlığı

Hipoqlikemiya (aşağı qan şəkəri)

Anemiya və zəiflik

Ölüm

Malyariya ciddi və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə təsir edən bir xəstəlikdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə simptomlar idarə edilə bilər və xəstənin həyat keyfiyyəti yaxşılaşdırıla bilər. Əgər malyariya əlamətləri yaşayırsınızsa və ya bu vəziyyətdən şübhələnirsinizsə, dərhal həkimə müraciət etmək vacibdir.