Menopoz
Menopoz mərhələləri:
Menopoz prosesi ümumiyyətlə üç əsas mərhələyə bölünür:
Perimenopoz:
Menopozdan əvvəlki dövrü əhatə edir və adətən 40 yaşdan sonra başlayır. Bu mərhələ illərlə davam edə bilər və hormon səviyyələrində qeyri-sabitliklər yaşanır. Perimenopoz dövründə menstruasiya dövrləri nizamsızlaşır və simptomlar ortaya çıxmağa başlayır.
Menopoz:
Bir qadının 12 ay ərzində menstruasiya görmədiyi dövrdür. Bu, adətən, 45-55 yaş aralığında baş verir və hormon səviyyələrinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması ilə xarakterizə olunur. Menopozun bu mərhələsi qadınların doğurganlığının sona çatdığı nöqtədir.
Postmenopoz:
Menopozdan sonra başlayan dövrdür və qadının qalan ömrünü əhatə edir. Postmenopoz dövründə estrogen səviyyələri sabit şəkildə aşağı olaraq qalır, bu da qadının bəzi sağlamlıq risklərini artırır.
Menopozun əlamətləri və simptomları:
Menopoz hər qadında fərqli şəkildə ortaya çıxa bilər. Ən yaygın simptomlar aşağıdakılardır:
Menstruasiya nizamsızlığı:
Menopoz başlamazdan əvvəl menstruasiya dövrləri qeyri-sabitləşir. Dövrlər daha çox və ya daha az davam edə bilər və qanama miqdarı da dəyişə bilər.
İsti basmalar (hot flashes):
Birdən-birə bədənin yuxarı hissəsində başlayan istilik hissi, tez-tez üz, boyun və sinədə qızartı və tər ilə müşayiət olunur.
Gecə tərləmələri:
Yuxu zamanı baş verən şiddətli tər ifrazı, isti basmaların gecə versiyasıdır və yuxu pozulmalarına səbəb ola bilər.
Vajinal quruluq:
Hormon səviyyələrinin azalması vajinal quruluğa və qaşınmaya səbəb ola bilər. Bu, cinsi əlaqə zamanı ağrıya və cinsi həvəsin azalmasına səbəb ola bilər.
Yuxu pozğunluğu:
Gecə tərləmələri və isti basmalar yuxunu pozaraq yorğunluq və əsəbilik yarada bilər.
Hissiyyat dəyişiklikləri:
Əhval-ruhiyyə dalğalanmaları, narahatlıq, depressiya və əsəbilik kimi hissiyyat dəyişiklikləri menopoz dövründə geniş yaygındır.
Çəki artımı və maddələr mübadiləsində yavaşlama:
Menopoz dövründə hormon səviyyələrinin azalması maddələr mübadiləsinin yavaşlamasına və bədən kütləsinin artmasına səbəb ola bilər.
Dəri və saç dəyişiklikləri:
Östrojen səviyyəsinin azalması dərinin qurumasına, elastikliyin itirilməsinə və saçlarda incəlmə və ya tökülməyə səbəb ola bilər.
Sümük sıxlığında azalma:
Östrojenin azalması sümük sıxlığının azalmasına səbəb olur və bu da osteoporoz riskini artırır.
Menopozun səbəbləri:
Menopoz əsasən qadınların təbii yaşlanma prosesi ilə əlaqədardır. Qadınlar yaşlandıqca yumurtalıqlar daha az hormon istehsal etməyə başlayır. Nəticədə östrojen və progesteron səviyyələri azalır və bu, menstruasiya dövrünün sona çatmasına səbəb olur. Menopozun digər səbəbləri də ola bilər:
Cərrahi menopoz:
Uşaqlıq və ya yumurtalıqların cərrahi yolla çıxarılması menopozun erkən başlamasına səbəb ola bilər. Bu, ümumiyyətlə, dərhal hormon səviyyələrinin düşməsi ilə baş verir.
Kimyaterapiya və radioterapiya:
Xərçəng müalicəsi üçün istifadə edilən bu prosedurlar yumurtalıqların fəaliyyətini poza bilər və erkən menopozu tetikleyebilir.
Erkən menopoz (premature menopoz):
Bəzi qadınlarda 40 yaşdan əvvəl menopoz baş verə bilər. Bu vəziyyətə "erkən menopoz" və ya "erkən yumurtalıq çatışmazlığı" deyilir. Bu, genetik faktorlar və ya otoimmün xəstəliklərlə əlaqədar ola bilər.
Menopozun diaqnozu:
Menopozun diaqnozu əsasən menstruasiyanın kəsilməsi və tipik simptomlara əsaslanaraq qoyulur. Lakin bəzi hallarda həkimlər hormon səviyyələrini yoxlamaq üçün qan testləri apararaq östrojen və follikul stimullaşdırıcı hormon (FSH) səviyyələrinə baxa bilərlər. FSH səviyyəsi yüksək olduqda bu, menopozun baş verdiyini göstərə bilər.
Menopozun müalicəsi:
Menopoz təbii bir həyat mərhələsidir və müalicə adətən simptomları idarə etmək məqsədi daşıyır. Müalicə metodları qadının tibbi tarixindən, yaşından və simptomların şiddətindən asılı olaraq fərqlənir.
1. Hormon Əvəzedici Müalicə (HRT):
Hormon əvəzedici müalicə (HRT), östrojen və progesteron səviyyələrini artırmaqla isti basmaları, vajinal quruluğu və sümük itkisinin qarşısını almağa kömək edir. HRT həm həb, həm də dəri yamaları, gel və ya vajinal kremlər şəklində mövcuddur.
Ancaq HRT-nin bəzi riskləri var və bu, bəzi qadınlarda ürək-damar xəstəlikləri və ya döş xərçəngi riskini artıra bilər. Bu səbəbdən, HRT həkim nəzarətində və müəyyən müddət ərzində istifadə edilməlidir.
2. İsti basmaları və digər simptomlar üçün müalicə:
SSRİ antidepresanları: İsti basmaların şiddətini azaltmağa kömək edə bilər.
Yuxu problemləri üçün yüngül yuxu dərmanları və ya melatonin əlavələri.
Vajinal quruluq üçün hormonal olmayan nəmləndirici kremlər və ya vajinal yağlayıcılar.
3. Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Fiziki fəaliyyət: Mütəmadi olaraq məşq etmək sümük sağlamlığını dəstəkləyir və çəki artımının qarşısını alır. Eyni zamanda isti basmaların şiddətini azaltmağa və əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Sağlam qidalanma: Kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalar sümük sağlamlığını qorumağa kömək edir. Yağsız protein, təzə meyvə və tərəvəzlər də sağlam çəki saxlamağa kömək edir.
İsti basmaların idarə edilməsi: İsti içkilərdən, kafeindən, alkoqoldan və ədviyyatlı qidalardan qaçınmaq isti basmaların şiddətini azaltmağa kömək edə bilər. Yüngül və rahat geyimlər geyinmək də faydalıdır.
Siqareti tərgitmək: Siqaret çəkmək erkən menopoz riskini artırır və menopozun simptomlarını ağırlaşdıra bilər.
Menopozla əlaqəli sağlamlıq riskləri:
Menopoz dövründə hormon səviyyələrinin azalması bəzi sağlamlıq risklərini artırır:
Osteoporoz: Östrojenin azalması ilə sümük sıxlığında azalma baş verir və bu da sümük sınıqları və osteoporoz riskini artırır.
Ürək-damar xəstəlikləri: Östrojenin qoruyucu təsiri azaldığı üçün menopoz dövründə ürək-damar xəstəlikləri riski artır.
Vaginal və sidik yolları problemləri: Östrojen səviyyəsinin azalması vajinal quruluq, qaşınma və sidik yolları infeksiyalarına səbəb ola bilər.
Nəticə:
Menopoz qadınlar üçün təbii bir həyat mərhələsidir, lakin bəzən narahat edici simptomlara səbəb ola bilər. Müasir tibbi müalicələr və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə menopozun təsirləri idarə oluna bilər. Simptomlar çox şiddətlidirsə və gündəlik həyatınıza təsir edirsə, bir həkimə müraciət etmək və uyğun müalicə variantlarını nəzərdən keçirmək vacibdir.